სომხეთის პრემიერ-მინისტრმა, ნიკოლ ფაშინიანმა, რუსეთის მხრიდან ბუნებრივი აირის გაძვირების შესაძლებლობა საჯაროდ გამორიცხა და განაცხადა, რომ ერევანსა და მოსკოვს შორის მოქმედი შეთანხმებები ორმხრივად მომგებიანია და მათი დარღვევა საარბიტრაჟო დავას გამოიწვევს. განცხადება გაკეთდა იმ ფონზე, როდესაც ბოლო კვირებში რუსეთმა სომხურ პროდუქციაზე, მათ შორის ყვავილებზე, ღვინოსა და კონიაკზე, სავაჭრო შეზღუდვები გაამკაცრა, რამაც გააჩინა ვარაუდები, რომ კრემლი შესაძლოა ენერგეტიკულ ბერკეტსაც მიმართავდა.

ფაშინიანის გზავნილი მხოლოდ ენერგეტიკულ თემას არ ეხება. საერთაშორისო ანალიტიკოსების შეფასებით, ეს უკვე უფრო ფართო პოლიტიკური და ეკონომიკური კონფლიქტის ნაწილია, სადაც სომხეთი ცდილობს, რუსეთისგან კრიტიკული დამოკიდებულება შეამციროს, თუმცა რეალურად კვლავ ძლიერ ენერგეტიკულ კავშირში რჩება. სომხეთის ბუნებრივი აირის მთავარი მიმწოდებელი რუსული „Gazprom“-ია, ხოლო ქვეყნის გაზგამანაწილებელი სისტემა მთლიანად „Gazprom Armenia“-ს კონტროლის ქვეშაა. სწორედ ამიტომ, ენერგეტიკა სომხეთისთვის არა მხოლოდ ეკონომიკური, არამედ ეროვნული უსაფრთხოების საკითხიცაა.

სომხეთი რუსულ გაზს ძირითადად გრძელვადიანი კონტრაქტებით იღებს. სხვადასხვა ენერგეტიკული კვლევითი ცენტრის მონაცემებით, ქვეყანა წლიურად დაახლოებით 2.5 მილიარდ კუბურ მეტრამდე ბუნებრივ აირს მოიხმარს, რომლის დიდი ნაწილი რუსეთიდან შედის. გაზი სომხეთის ელექტროენერგიის წარმოებაში, გათბობასა და მრეწველობაში ცენტრალურ როლს თამაშობს. შესაბამისად, ტარიფის ნებისმიერი ზრდა ავტომატურად აისახება ინფლაციაზე, კომუნალურ გადასახადებზე, საწარმოო ხარჯებსა და მოსახლეობის სოციალური მდგომარეობაზე.

სწორედ ამიტომ, ფაშინიანის მკაცრი განცხადება ბაზრისთვისაც მნიშვნელოვანი სიგნალია. პრემიერის თქმით, მოქმედი შეთანხმებების შეცვლა პრაქტიკულად შეუძლებელია, რადგან კონტრაქტები კონკრეტულ სამართლებრივ პირობებს ეფუძნება. ექსპერტები აღნიშნავენ, რომ ერევანი ცდილობს ინვესტორებს და ბიზნესს დაანახოს, რომ რუსეთთან პოლიტიკური დაძაბულობის მიუხედავად, ენერგეტიკული სტაბილურობა არ ირღვევა.

თუმცა, რეალური სურათი ბევრად უფრო რთულია. ბოლო ორი წლის განმავლობაში სომხეთმა აქტიურად დაიწყო დასავლეთთან და ევროკავშირთან დაახლოება. ქვეყანა აძლიერებს თანამშრომლობას საფრანგეთთან, გერმანიასთან და შეერთებულ შტატებთან, მათ შორის თავდაცვისა და უსაფრთხოების მიმართულებით. ბერლინში ხელმოწერილი „სტრატეგიული პარტნიორობის დეკლარაცია“ ბევრმა ანალიტიკოსმა რუსეთის გავლენის შემცირების მცდელობად შეაფასა.

ამ ფონზე, მოსკოვი ეკონომიკურ ბერკეტებს უფრო აქტიურად იყენებს. სპეციალისტები აღნიშნავენ, რომ რუსეთი პოსტსაბჭოთა სივრცეში ენერგეტიკას და სავაჭრო შეზღუდვებს პოლიტიკური ზეწოლის ინსტრუმენტად დიდი ხანია იყენებს. მსგავსი მოდელი წარსულში საქართველომ, მოლდოვამ და უკრაინამაც გაიარეს. ამიტომ, მიუხედავად ფაშინიანის განცხადებისა, ბაზარი მაინც ყურადღებით აკვირდება, ხომ არ გადაიქცევა გაზის თემა მომავალში დამატებით ბერკეტად.

ეკონომიკური კუთხით, ენერგეტიკული რისკები სომხეთისთვის განსაკუთრებით მგრძნობიარეა. მსოფლიო ბანკისა და საერთაშორისო სავალუტო ფონდის შეფასებით, ქვეყანა ჯერ კიდევ მაღალი ენერგოდამოკიდებულების ეკონომიკად ითვლება. ამასთან, სომხეთის მრეწველობის ნაწილი, მათ შორის მეტალურგია და ქიმიური წარმოება, ენერგოინტენსიურია. გაზის გაძვირება ავტომატურად გაზრდიდა ადგილობრივი წარმოების თვითღირებულებას და შეამცირებდა კონკურენტუნარიანობას.

მეორე მნიშვნელოვანი ფაქტორია რეგიონული ლოგისტიკა. უკრაინის ომისა და დასავლური სანქციების შემდეგ, სამხრეთ კავკასია და所谓 „შუა დერეფანი“ ევროპისა და აზიის დამაკავშირებელ ერთ-ერთ ალტერნატიულ მარშრუტად განიხილება. ფაშინიანი ცდილობს, სომხეთი ამ პროცესში ეკონომიკურ მოთამაშედ წარმოაჩინოს. სწორედ ამიტომ, ხელისუფლება განსაკუთრებით ცდილობს აჩვენოს, რომ ქვეყანა ენერგეტიკულად სტაბილურია და რუსეთთან ურთიერთობის მიუხედავად, ეკონომიკური კრიზისი არ ემუქრება.

თუმცა, ენერგეტიკული ბაზრების სპეციალისტები აღნიშნავენ, რომ სომხეთის მთავარი პრობლემა დივერსიფიკაციის ნაკლებობაა. ქვეყანას ალტერნატიული ენერგომომარაგების შეზღუდული შესაძლებლობები აქვს. ირანიდან გაზის იმპორტი არსებობს, მაგრამ მოცულობები საკმარისი არ არის, რათა რუსული მიწოდება სრულად ჩანაცვლდეს. შესაბამისად, მოსკოვის გავლენა ენერგეტიკაში კვლავ კრიტიკულად მაღალი რჩება.

ამ ვითარებაში ფაშინიანის განცხადება ერთდროულად პოლიტიკური გზავნილიცაა და ეკონომიკური დამშვიდების მცდელობაც. ანალიტიკოსების შეფასებით, სომხეთის ხელისუფლება ცდილობს აჩვენოს, რომ რუსეთთან ურთიერთობა შესაძლოა დაძაბული იყოს, მაგრამ ენერგეტიკული თანამშრომლობა კვლავ პრაგმატულ ჩარჩოში რჩება. რამდენად დიდხანს შენარჩუნდება ეს ბალანსი, მნიშვნელოვნად იქნება დამოკიდებული როგორც რეგიონულ პოლიტიკაზე, ისე თავად რუსეთის ეკონომიკურ და გეოპოლიტიკურ სტრატეგიაზე.

წყაროები: