მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყანაში სულ უფრო ხშირად იღებენ გადაწყვეტილებას ძველი ჰიდროელექტროსადგურებისა და კაშხლების დემონტაჟის ან ფუნქციონირების შეწყვეტის შესახებ, რათა მდინარეების ბუნებრივი ეკოსისტემები აღდგეს და მიგრირებად თევზებს ისტორიულ საბინადრო ადგილებში დაბრუნების შესაძლებლობა მიეცეთ. თუ რამდენიმე ათეული წლის წინ მდინარეების გადაკეტვა პროგრესისა და ენერგეტიკული განვითარების სიმბოლოდ მიიჩნეოდა, დღეს ბევრ ქვეყანაში გარემოსდაცვითი და ეკონომიკური ანალიზი აჩვენებს, რომ ზოგიერთი მოძველებული ჰიდროინფრასტრუქტურის შენარჩუნების სარგებელი იმ ეკოლოგიურ ზიანს აღარ ამართლებს, რომელსაც ისინი იწვევენ.
ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი მაგალითი აშშ-ში, კლამათის მდინარეზე განხორციელებული პროექტია, რომელიც ქვეყნის ისტორიაში კაშხლების დემონტაჟის ყველაზე მასშტაბურ ინიციატივად ითვლება. 2024 წელს ოთხი დიდი კაშხლის მოხსნის შედეგად ორაგულისთვის 640 კილომეტრზე მეტი მდინარის მონაკვეთი ხელახლა გახდა ხელმისაწვდომი. მეცნიერებმა უკვე დააფიქსირეს, რომ თევზებმა იმ ტერიტორიებამდე მიაღწიეს, სადაც ას წელზე მეტი ხნის განმავლობაში ვერ აღწევდნენ. მსგავსი შედეგები დაფიქსირდა ვაშინგტონის შტატში, ელუას მდინარეზეც, სადაც ორი კაშხლის დემონტაჟის შემდეგ ორაგულისა და კალმახის პოპულაციებმა სწრაფი აღდგენა დაიწყო.
ევროპაშიც მსგავსი ტენდენცია აშკარად იკვეთება. საფრანგეთი, ფინეთი, ესპანეთი, შვედეთი და სხვა ქვეყნები აქტიურად მუშაობენ მდინარეების ბუნებრივი დინების აღდგენის მიმართულებით. ფინეთში ბოლო წლებში რამდენიმე მცირე ჰესის დემონტაჟი განხორციელდა, მათ შორის Hiitolanjoki-ს მდინარეზე, სადაც კაშხლების მოხსნის მთავარი მიზანი ზღვის კალმახისა და ორაგულის ისტორიულ ქვირითობის ადგილებზე დაბრუნება იყო. სწორედ ამ პოლიტიკის გაგრძელებად განიხილება გადაწყვეტილება, რომლის მიხედვითაც ქვეყანაში კიდევ ერთი, თითქმის 70-წლიანი ჰიდროელექტროსადგური დაიხურება, რათა მდინარის ეკოსისტემა ბუნებრივ მდგომარეობას დაუბრუნდეს.
ევროპული ორგანიზაცია Dam Removal Europe-ის მონაცემებით, მხოლოდ 2024 წელს ევროპის მასშტაბით 542 ბარიერი და კაშხალი მოიშალა, რაც რეკორდული მაჩვენებელია. გარემოსდამცველები და მეცნიერები აღნიშნავენ, რომ მსგავსი პროექტები მხოლოდ თევზის პოპულაციების აღდგენას არ ემსახურება. მდინარის თავისუფალი დინება აუმჯობესებს წყლის ხარისხს, ზრდის ბიომრავალფეროვნებას, ამცირებს ეკოსისტემურ რისკებს და ხშირად ახალ შესაძლებლობებს ქმნის ეკოტურიზმისა და რეკრეაციული საქმიანობისთვის.
ბოლო წლებში გარემოსდაცვით პოლიტიკაში ახალი მიდგომა ჩამოყალიბდა: თუ ჰესი ან კაშხალი ენერგოსისტემისთვის შედარებით მცირე მნიშვნელობისაა, მაგრამ მნიშვნელოვან ზიანს აყენებს მდინარის ეკოლოგიურ მდგომარეობას, სახელმწიფოები უფრო ხშირად ირჩევენ ბუნებრივი გარემოს აღდგენას. ამ ფონზე, თევზების დასაბრუნებლად ჰესებისა და კაშხლების დემონტაჟი უკვე აღარ განიხილება გამონაკლის გადაწყვეტილებად, არამედ მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაში მდინარეების მართვის თანამედროვე პოლიტიკის ნაწილად ყალიბდება.
წყაროები:
https://www.damremoval.eu/wp-content/uploads/2025/05/DRE-Progress-2024.pdf
https://www.theguardian.com/environment/2025/may/15/record-number-river-blocking-dams-removed-europe
https://www.americanrivers.org/2024/08/klamath-dam-removal-complete
https://www.nps.gov/olym/learn/nature/elwha-ecosystem-restoration.htm
https://www.wwf.fi/en/wwf-finland/our-work/freshwaters-and-the-baltic-sea/free-flowing-rivers
https://www.theweek.com/environment/why-countries-are-removing-their-dams
