მაიას ცივილიზაციის პირველი სახელით ცნობილი ასტრონომი-მათემატიკოსი აღმოაჩინეს
არქეოლოგებმა პირველად შეძლეს მაიას კლასიკური პერიოდის ასტრონომისა და მათემატიკოსის სახელის გაშიფვრა. მკვლევართა განცხადებით, VIII საუკუნეში მცხოვრებ მეცნიერს საკ ტან ვააში ერქვა, რაც დაახლოებით „თეთრგულა მელას“ ნიშნავს.
მისი სახელი გვატემალის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში მდებარე ძველი მაიას ქალაქის, შულტუნის ნანგრევებში აღმოჩენილ იეროგლიფურ ტექსტში ამოიკითხეს.
წარწერა შენობის შიდა კედელზე იყო დატანილი და რთულ მათემატიკურ ფორმულას შეიცავდა. ტექსტის ბოლოს მკვლევრებმა გაშიფრეს ფრაზა — „ასე ამბობს საკ ტან ვააში“, რაც ფორმულას კონკრეტულ პიროვნებას უკავშირებს.
მეცნიერების შეფასებით, ეს მაიას კლასიკური პერიოდის მათემატიკურ და ასტრონომიულ ნაშრომზე ავტორის პირდაპირი მითითების ერთადერთი ცნობილი შემთხვევაა.
ფორმულა ვენერას, მარსსა და მაიას კალენდრებს აერთიანებდა
კვლევის მიხედვით, კედელზე დატანილი ფორმულა 2 920-დღიან პერიოდს მოიცავდა, რაც რვა მზის წელსა და ვენერას ხუთ სინოდურ ციკლს შეესაბამება.
გამოთვლაში გაერთიანებული იყო მაიასთვის ცნობილი დროისა და ციური მოძრაობის რამდენიმე ციკლი, მათ შორის:
20-დღიანი პერიოდი;
260-დღიანი რიტუალური კალენდარი;
365-დღიანი მზის წელი;
ვენერას 584-დღიანი ციკლი;
მარსის 780-დღიანი ციკლი.
მკვლევართა შეფასებით, ფორმულა აჩვენებს, როგორ აკავშირებდნენ მაიას მეცნიერები პლანეტების მოძრაობას ადამიანების მიერ შექმნილ კალენდარულ სისტემებთან.
ტექსტის საწყისი თარიღი, სავარაუდოდ, ჩვენი წელთაღრიცხვით 781 წელს შეესაბამება. შესაბამისად, საკ ტან ვააში 1 200 წელზე მეტი ხნის წინ ცხოვრობდა და საქმიანობდა.
უძველესი „სამეცნიერო სახელოსნო“
შულტუნის ეს ოთახი არქეოლოგებმა 2010 წელს აღმოაჩინეს. მის კედლებზე დაახლოებით 52 მცირე მათემატიკური და ასტრონომიული ტექსტია შემორჩენილი.
მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ სივრცე ერთგვარი სამუშაო ოთახი ან სასწავლო სახელოსნო იყო, სადაც სპეციალისტები გამოთვლებს ასრულებდნენ, ცოდნას გადასცემდნენ და ხის ქერქისგან დამზადებული წიგნებისთვის ტექსტებს ამზადებდნენ.
კვლევისას გამოყენებული იყო მაღალი გარჩევადობის ფოტოგრაფია, ფერადი სკანირება, ცვლადი განათება და მულტისპექტრული გამოსახულებები. ამ ტექნოლოგიებმა მკვლევრებს დაზიანებული და თვალით თითქმის უხილავი იეროგლიფების აღდგენის შესაძლებლობა მისცა.
უცნობია, თავად დაწერა თუ არა ფორმულა
კვლევის ავტორები აღნიშნავენ, რომ ჯერ საბოლოოდ უცნობია, საკ ტან ვააშმა ფორმულა საკუთარი ხელით დაწერა თუ კედლის ტექსტის შემქმნელმა ცნობილი მეცნიერის გამოთვლა გამოიყენა და მას ავტორობა მიაკუთვნა.
ორივე შემთხვევაში წარწერა მათემატიკური და ასტრონომიული ცოდნის კონკრეტულ ისტორიულ პირთან პირდაპირ დაკავშირებას ადასტურებს.
აღმოჩენა ასევე მიუთითებს, რომ მაიას საზოგადოებაში მეცნიერული ცოდნა მხოლოდ ანონიმური და კოლექტიური საქმიანობა არ ყოფილა. ცალკეულ სწავლულებს შესაძლოა საკუთარი გამოთვლებისა და ინტელექტუალური ნაშრომების ავტორებადაც აღიარებდნენ.
კვლევის ავტორების შეფასებით, საკ ტან ვააში შესაძლოა ამერიკის უძველესი ცივილიზაციებიდან პირველი სახელით ცნობილი მათემატიკოსი-ასტრონომი იყოს.
წყაროები:
https://www.nationalgeographic.com/history/article/first-maya-astronomer-mathematician-name
