ელექტროენერგიის ტრანზიტი საქართველოს გავლით: სტრატეგიული შემოსავალი თუ გამჭვირვალობის ახალი ტესტი ენერგოსექტორისთვის.

საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემის“ 2025 წლის ფინანსური ანგარიშიდან ირკვევა, რომ საქართველოს მაღალი ძაბვის გადამცემი ხაზებით ელექტროენერგიის ტრანზიტს რამდენიმე უცხოური კომპანია ახორციელებს. დოკუმენტში, ფინანსურ მაჩვენებლებთან ერთად, მითითებულია, რომელი კომპანიები სარგებლობენ საქართველოს ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურით მეზობელი ქვეყნების მიმართულებით ელექტროენერგიის გადასაცემად.

საქართველოს ენერგოსისტემაში ელექტროენერგიის ტრანზიტი მხოლოდ ტექნიკური მომსახურება აღარ არის. ის ერთდროულად უკავშირდება ქვეყნის სატრანზიტო ფუნქციას, რეგიონულ ენერგეტიკულ ინტეგრაციას, თურქეთის ბაზარზე წვდომას, სახელმწიფო ინფრასტრუქტურის კომერციულ გამოყენებას და უსაფრთხოების რისკებსაც. ბოლო მონაცემებით, საქართველოს მაღალი ძაბვის გადამცემი ხაზებით მეზობელ ქვეყნებში ელექტროენერგიის ტრანზიტს სამი ძირითადი მიმართულება აქვს: აზერბაიჯანიდან თურქეთში, სომხეთიდან თურქეთში და რუსეთიდან თურქეთში. სწორედ ამ მიმართულებების უკან მდგომი კომპანიები გახდა ენერგეტიკის სექტორში ახალი საჯარო ინტერესის საგანი. BMG-ის მიერ გამოქვეყნებული ინფორმაციის მიხედვით, რომელიც „საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემის“ 2025 წლის ფინანსურ ანგარიშს ეყრდნობა, აზერბაიჯანი, თურქეთის სატრანზიტო სერვისს ბრიტანეთის ვირჯინიის კუნძულებზე რეგისტრირებული Globalparking Holdings Ltd ახორციელებს. მან ამ საქმიანობაში Elgreen Holding Incorporated ჩაანაცვლა. BMG წერს, რომ სებ-ში წარდგენილი დოკუმენტაციის მიხედვით, Elgreen Holding-ის მსგავსად, Globalparking Holdings-ის აქციონერებს შორის ბიზნესმენი სულხან პაპაშვილი ფიქსირდება, თუმცა აქციონერების სრული შემადგენლობა წარმოდგენილი არ არის. სომხეთიდან თურქეთის მიმართულებით ტრანზიტის კონტრაქტი აქვს დიდ ბრიტანეთში რეგისტრირებულ SKELBERRY WAY LTD-ს, რომლის აქტივების მფლობელად ბრიტანეთის რეესტრში ილია კუტიძე ფიქსირდება. რუსეთიდან თურქეთის მიმართულებით კი ტრანზიტის მომსახურების კონტრაქტი გაფორმებულია Lux Energy Trading-თან, სადაც 50.01%-ის წილს რუსული ენერგოკომპანია Inter RAO ფლობს, 49.99%-ს კი ვახტანგ ამბოკაძე, რომელიც 2019 წლამდე ესკოს ხელმძღვანელი იყო.

ხელშეკრულებების ქრონოლოგია აჩვენებს, რომ საუბარია 2025 წელს გააქტიურებულ სატრანზიტო შეთანხმებებზე. „საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემასა“ და Globalparking Holdings Ltd-ს შორის აზერბაიჯანიდან თურქეთის მიმართულებით ტრანზიტის ტექნიკური უზრუნველყოფის ხელშეკრულება 2025 წლის 25 მარტს გაფორმდა და მოგვიანებით მასში დამატებითი შეთანხმებებიც შევიდა. SKELBERRY WAY LTD-სთან სომხეთიდან თურქეთის მიმართულებით ხელშეკრულება 2025 წლის 12 აგვისტოს გაფორმდა, ხოლო Lux Energy Trading-თან რუსეთიდან თურქეთის მიმართულებით, 2025 წლის 11 სექტემბერს. ეს ნიშნავს, რომ საქართველოს ელექტროგადამცემი ინფრასტრუქტურა კვლავ გამოიყენება როგორც რეგიონული ენერგეტიკული დერეფანი, თუმცა ამ დერეფნის კომერციულ მხარესთან დაკავშირებით მთავარი კითხვა ხდება არა მხოლოდ რამდენი ენერგია გავიდა, არამედ ვინ იღებს ამ მომსახურებით ეკონომიკურ სარგებელს და რამდენად გამჭვირვალეა მონაწილე კომპანიების მფლობელობა.

მომხრეების არგუმენტი შედარებით მარტივია: საქართველოს გეოგრაფია და გადამცემი ქსელი ეკონომიკურ აქტივად უნდა იქცეს. თუ ქვეყანა მეზობელ ენერგობაზრებს ერთმანეთთან აკავშირებს, ის იღებს სატრანზიტო შემოსავალს, ზრდის ინფრასტრუქტურის დატვირთვას, ინარჩუნებს ენერგოსისტემის რეგიონულ მნიშვნელობას და ამყარებს კავშირს თურქეთის ენერგეტიკულ ბაზართან, რომელიც საქართველოს მეზობლებს შორის ერთადერთია ორგანიზებული და კონკურენტული საბითუმო ელექტროენერგიის ბაზრით. ესკოს ოფიციალურ ინფორმაციაშიც აღნიშნულია, რომ თურქეთის ბაზარი ენერგეტიკული ბირჟის მეშვეობით მუშაობს, რის გამოც მას საქართველოსთვის ბაზრის ლიბერალიზაციისა და ევროპულ ბაზრებთან ინტეგრაციის კუთხით პოტენციური პარტნიორის როლი აქვს. ამავე ლოგიკაში ჯდება 2026 წლის მაისში გაფორმებული საქართველო, აზერბაიჯანის შეთანხმებაც, რომლის მიხედვითაც აზერბაიჯანიდან თურქეთში ელექტროენერგიის ტრანზიტი 20-წლიან პერიოდში უნდა განხორციელდეს.

ამავე დროს, მოწინააღმდეგეებისა და კრიტიკოსების მთავარი არგუმენტი უკავშირდება ორ საკითხს: გამჭვირვალობას და უსაფრთხოებას. პირველი პრობლემაა ოფშორული და უცხოურ რეესტრებში რეგისტრირებული კომპანიების როლი, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც ერთ შემთხვევაში აქციონერების სრული სურათი საჯაროდ არ ჩანს. ენერგეტიკა სტრატეგიული სექტორია და ასეთ სფეროში მნიშვნელოვანია, საზოგადოებამ იცოდეს არა მხოლოდ ხელშეკრულების არსებობა, არამედ საბოლოო ბენეფიციარი მფლობელები, მომსახურების პირობები, ტარიფები და სახელმწიფოსთვის მიღებული ეკონომიკური სარგებლის მოცულობა. მეორე საკითხია რუსული კაპიტალის მონაწილეობა. Lux Energy Trading-ში საკონტროლო წილს Inter RAO ფლობს, კომპანია, რომლის როლი ქართულ ენერგოსექტორში წლებია კრიტიკის საგანია. IDFI-ზე დაყრდნობით BMG წერდა, რომ Inter RAO-ს მნიშვნელოვანი პოზიცია უკავია ქართულ ენერგობაზარზე, მათ შორის „თელასის“ ნაწილში, რომელიც თბილისის ელექტრომომარაგებას უკავშირდება. Civil.ge-ს მონაცემებით, საქართველომ Inter RAO-სთან დაკავშირებულ კომპანიებთან საინვესტიციო დავა 2023 წელსაც წააგო, საუბარი იყო 76 მილიონი დოლარის ოდენობის გადაწყვეტილებაზე, რომელიც ტარიფებთან დაკავშირებულ დავას ეხებოდა.

ეკონომიკური სურათი ცალსახა არ არის. ერთი მხრივ, ელექტროენერგიის ტრანზიტი საქართველოსთვის შეიძლება იყოს დაბალი რისკის შემოსავალი არსებული ინფრასტრუქტურის გამოყენებით, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც ტრანზიტული ელექტროენერგია შიდა მოხმარებისთვის არ არის განკუთვნილი და ქვეყანა ძირითადად ტექნიკურ მომსახურებას, გადაცემასა და სისტემის გამართულ მუშაობას უზრუნველყოფს. მეორე მხრივ, ტრანზიტის მოცულობა ბოლო წლებში მკვეთრად მერყეობდა. BMG-ის მონაცემებით, 2025 წელს საქართველოს გავლით ელექტროენერგიის ტრანზიტი 19%-ით, 871 მილიონ კვტ.სთ-მდე შემცირდა. შემცირება ძირითადად აზერბაიჯანიდან თურქეთში ტრანზიტის კლებას უკავშირდებოდა, რადგან 2024 წელს ეს მაჩვენებელი 1 მილიარდი კვტ.სთ იყო, 2025 წელს კი 594 მილიონ კვტ.სთ-მდე შემცირდა. პიკური წელი 2023 იყო, როდესაც ტრანზიტმა 3.4 მილიარდ კვტ.სთ-ს მიაღწია. 2026 წლის პირველ ხუთ თვეში კი საქართველოს გავლით ელექტროენერგიის ტრანზიტი საერთოდ არ დაფიქსირებულა. ესკოს მაისის ფაქტიური ბალანსიც აჩვენებს, რომ 2026 წლის მაისში იმპორტი 18.228 მლნ კვტ.სთ იყო, ექსპორტი 54.194 მლნ კვტ.სთ, ტრანზიტი კი 0.

Galt & Taggart-ის 2025 წლის ენერგეტიკული მიმოხილვა ამ სურათს უფრო ფართო კონტექსტში აყენებს. ანგარიშის მიხედვით, 2025 წელს საქართველოს გავლით თურქეთში 0.7 ტვტ.სთ ელექტროენერგიის ტრანზიტი განხორციელდა, რაც წლიურად 38.1%-ით ნაკლებია. ამ მოცულობის 63.1% აზერბაიჯანიდან მოდიოდა, 34.7% რუსეთიდან, დანარჩენი კი სომხეთიდან. იმავე ანგარიშის მიხედვით, 2025 წელს ელექტროენერგიის ექსპორტი 51.2%-ით შემცირდა და 0.5 ტვტ.სთ შეადგინა, ექსპორტიდან მიღებული შემოსავლები კი 52.2%-ით, 23.5 მლნ დოლარამდე შემცირდა. მთავარი საექსპორტო ბაზარი კვლავ თურქეთი იყო, 78.5%-იანი წილით. ეს მონაცემები აჩვენებს, რომ თურქეთი რჩება საქართველოსთვის ენერგეტიკული კომერციის მთავარ გარე ბაზრად, მაგრამ ამ ბაზარზე შემოსავალი და ტრანზიტული ნაკადები დამოკიდებულია ფასებზე, ჰიდროლოგიაზე, მეზობელი ქვეყნების ჭარბ ენერგიაზე და პოლიტიკურ თუ კომერციულ შეთანხმებებზე.

საკითხის პოლიტიკური და ეკონომიკური წონა სწორედ აქ ჩანს. საქართველოსთვის ტრანზიტი მხოლოდ ერთჯერადი მომსახურება არ არის, ეს არის ტესტი, შეუძლია თუ არა ქვეყანას სტრატეგიული ინფრასტრუქტურის გამოყენებით მიიღოს შემოსავალი ისე, რომ არ შეასუსტოს ენერგეტიკული უსაფრთხოება და არ შექმნას კითხვები მფლობელობასა და გავლენებზე. თუ კონტრაქტები გამჭვირვალეა, ბენეფიციარები იდენტიფიცირებულია, ტარიფები და სახელმწიფო სარგებელი საჯარო წესრიგთან შესაბამისია, მაშინ ტრანზიტი შეიძლება ჩაითვალოს ენერგეტიკული ჰაბის ფუნქციის ნაწილად. თუ ინფორმაცია ფრაგმენტულად ჩნდება ფინანსურ ანგარიშებში, ხოლო კომპანიების ნაწილი ოფშორულ ან უცხოურ იურისდიქციებშია რეგისტრირებული, მაშინ ეკონომიკური შესაძლებლობა reputational და უსაფრთხოების რისკად იქცევა.

ფინანსური ეფექტის შეფასებისას მნიშვნელოვანია ერთი გარემოება: საჯაროდ ხელმისაწვდომ წყაროებში კონკრეტული სატრანზიტო ტარიფები ამ შეთანხმებებზე სრულად არ ჩანს, ამიტომ ზუსტი შემოსავლის დათვლა შეუძლებელია. თუმცა მოცულობიდან გამომდინარე, სურათის ზომა მაინც ჩანს. 2025 წლის 871 მილიონი კვტ.სთ ტრანზიტი რომ მხოლოდ ტექნიკურ-ეკონომიკური მასშტაბით შევაფასოთ, თითოეული 0.1 თეთრი კვტ.სთ-ზე წლიურად დაახლოებით 871 ათას ლარს უდრის. თუ საშუალო სატრანზიტო შემოსავალი 0.5 თეთრი იქნებოდა, ეს დაახლოებით 4.36 მლნ ლარი გამოვიდოდა, ხოლო 1 თეთრის შემთხვევაში 8.71 მლნ ლარი. ეს მხოლოდ საილუსტრაციო გამოთვლაა და არა დადასტურებული შემოსავალი, რადგან ხელშეკრულებების რეალური ტარიფები საჯაროდ არ არის წარმოდგენილი. სწორედ ამიტომ, ბიზნესის და საზოგადოების ინტერესშია, რომ სტრატეგიული ინფრასტრუქტურის გამოყენებით მიღებული შემოსავალი უფრო მკაფიოდ და გასაგებად გამოჩნდეს.

საბოლოო შეფასებით, საქართველოს ელექტროენერგეტიკული ტრანზიტი ორი რეალობის ზღვარზეა. ერთ მხარეს დგას შესაძლებლობა, რომ ქვეყანა სამხრეთ კავკასიაში ენერგეტიკული დერეფნის როლს განამტკიცებს, უფრო აქტიურად დაუკავშირდება თურქეთის საბითუმო ბაზარს და ელექტროგადამცემი ინფრასტრუქტურიდან დამატებით შემოსავალს მიიღებს. მეორე მხარეს დგას კითხვა, რამდენად გამჭვირვალეა ამ დერეფნის კომერციული მხარე, რატომ მონაწილეობენ პროცესში ოფშორული და რუსულ კაპიტალთან დაკავშირებული კომპანიები, რა წესით ნაწილდება შემოსავალი და რამდენად დაცულია საქართველოს ენერგეტიკული უსაფრთხოების გრძელვადიანი ინტერესი. ამიტომ მთავარი კითხვა დღეს აღარ არის მხოლოდ ის, რომელი კომპანიები ახდენენ საქართველოს გავლით ელექტროენერგიის ტრანზიტს. მთავარი კითხვაა, რა პირობებით, ვისი სარგებლით და რამდენად გამჭვირვალედ ხდება ეს პროცესი.

წყაროები:

https://ramad.bog.ge/galt/Energy-Quarterly-Report-FY25_GEO.pdf

https://esco.ge/ka/kvalifitsiuri-satsarmoebi/wholesale-supplier

https://esco.ge/ka/chvens-shesakheb/esco-news/businesstrip-231-236-243

https://www.gse.com.ge/comunikatsia/akhali-ambebi/2026/xelmowera-saqarTvelosa-da-azerbaijans-Soris-eleqtroenergiis-tranzitis-Sesaxeb

https://civil.ge/archives/525904

https://www.radiotavisupleba.ge/a/32272402.html

https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/14571754/persons-with-significant-control

https://nbg.gov.ge/fm/cm/issuers/%E1%83%93%E1%83%90%E1%83%9B%E1%83%A2%E1%83%99%E1%83%98%E1%83%AA%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%98_%E1%83%93%E1%83%9D%E1%83%99%E1%83%A3%E1%83%9B%E1%83%94%E1%83%9C%E1%83%A2%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98/2024/ch64-%E1%83%9D%E1%83%91%E1%83%9A%E1%83%98%E1%83%92%E1%83%90%E1%83%AA%E1%83%98%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%A1-%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%91%E1%83%9D%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%9D-%E1%83%9E%E1%83%A0%E1%83%9D%E1%83%A1%E1%83%9E%E1%83%94%E1%83%A5%E1%83%A2%E1%83%98-usd-signed-signed.pdf?v=zzldy