მსოფლიოში სურსათზე ფასები ზედიზედ მესამე თვეა იზრდება და საერთაშორისო ორგანიზაციები უკვე საუბრობენ ახალი გლობალური სასურსათო წნეხის ფორმირებაზე. გაერო-ს სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაციის — FAO-ს უახლესი მონაცემებით, აპრილში სურსათის გლობალური ფასების ინდექსმა 130.7 პუნქტი შეადგინა, რაც წინა თვესთან შედარებით 1.6 პროცენტით, ხოლო გასული წლის ანალოგიურ პერიოდთან შედარებით 2 პროცენტით მეტია. განსაკუთრებით სწრაფად ძვირდება მცენარეული ზეთები, მარცვლეული და სასუქებთან დაკავშირებული პროდუქტები, რასაც ექსპერტები ახლო აღმოსავლეთის კრიზისს, ენერგორესურსების გაძვირებასა და ჰორმუზის სრუტეში შექმნილ დაძაბულობას უკავშირებენ.
FAO-ს შეფასებით, ერთ-ერთი მთავარი ფაქტორი ირანის გარშემო მიმდინარე სამხედრო და გეოპოლიტიკური კრიზისია, რომელმაც მსოფლიო ენერგეტიკულ და ლოგისტიკურ სისტემებზე გავლენა უკვე მოახდინა. ჰორმუზის სრუტე, რომლის გავლითაც მსოფლიო ნავთობისა და თხევადი ბუნებრივი აირის მნიშვნელოვანი ნაწილი გადაადგილდება, გლობალური ვაჭრობის ერთ-ერთ ყველაზე კრიტიკულ წერტილად რჩება. სწორედ ამ რეგიონში შეფერხებების ზრდამ გაზარდა საწვავისა და ტრანსპორტირების ღირებულება, რაც საბოლოოდ სასურსათო ბაზრებზეც აისახა.
განსაკუთრებული ზრდა მცენარეული ზეთების სექტორში ფიქსირდება. აპრილში შესაბამისი ინდექსი 5.9 პროცენტით გაიზარდა და 2022 წლის ივლისის შემდეგ ყველაზე მაღალ ნიშნულს მიაღწია. FAO განმარტავს, რომ ნავთობის გაძვირება ავტომატურად ზრდის მოთხოვნას ბიოსაწვავზე, რაც მცენარეულ ზეთებზე დამატებით ზეწოლას ქმნის. შედეგად, ისეთი პროდუქტები, როგორიცაა პალმის, სოიოსა და მზესუმზირის ზეთი, გლობალურ ბაზარზე სწრაფად ძვირდება.
ზეწოლა იზრდება მარცვლეულის ბაზარზეც. ხორბლის მსოფლიო ფასები აპრილში 0.8 პროცენტით გაიზარდა. ამას ემატება აშშ-ის გარკვეულ რეგიონებში გვალვა, ავსტრალიაში მოსალოდნელი დაბალი ნალექიანობა და სასუქების ფასების მკვეთრი ზრდა. სპეციალისტები აღნიშნავენ, რომ ენერგორესურსების გაძვირება სასუქების წარმოებას მნიშვნელოვნად აძვირებს, რადგან აზოტოვანი სასუქების წარმოება პირდაპირ არის დამოკიდებული ბუნებრივ აირზე.
FAO-ს შეფასებით, ფერმერები უკვე იწყებენ შედარებით ნაკლებად რესურსმოხმარებადი კულტურების არჩევას, რაც მომავალ წლებში შესაძლოა მსოფლიო ბაზარზე ხორბლისა და სხვა ძირითადი კულტურების მიწოდების შემცირებას გამოიწვიოს. სწორედ ამიტომ, ანალიტიკოსები სულ უფრო ხშირად საუბრობენ არა მხოლოდ მოკლევადიან ფასობრივ შოკზე, არამედ გლობალური სასურსათო სისტემის სტრუქტურულ რისკებზეც.
Bloomberg-ისა და Reuters-ის ეკონომიკური ანალიზების მიხედვით, ახლო აღმოსავლეთში მიმდინარე დაძაბულობა უკვე პირდაპირ აისახება აგრარული პროდუქციის საერთაშორისო ვაჭრობაზე. გლობალური სატრანსპორტო ხარჯები იზრდება, სადაზღვევო ტარიფები მკვეთრად მატულობს, ხოლო ექსპორტიორები უფრო ფრთხილები ხდებიან. განსაკუთრებით მოწყვლად მდგომარეობაში არიან იმპორტზე დამოკიდებული ქვეყნები, სადაც სურსათის ინფლაცია შესაძლოა სოციალური და პოლიტიკური პრობლემების წყაროდაც იქცეს.
მსოფლიო ბანკისა და OECD-ის სპეციალისტები აღნიშნავენ, რომ კლიმატის ცვლილება და გეოპოლიტიკური კრიზისები ახლა უკვე ერთიან ეკონომიკურ რისკად ყალიბდება. გვალვები, სითბური ტალღები, ლოგისტიკური შეფერხებები და სამხედრო კონფლიქტები ერთმანეთს აძლიერებს, რაც სურსათის ფასების გრძელვადიან მერყეობას ქმნის.
მიუხედავად ამისა, FAO მიიჩნევს, რომ გლობალური აგროსასურსათო სისტემა ამ ეტაპზე ჯერ კიდევ ინარჩუნებს გარკვეულ მდგრადობას. ორგანიზაციის შეფასებით, მარცვლეულზე ფასები მართალია იზრდება, მაგრამ ჯერ კიდევ ზომიერი ტემპით. თუმცა სპეციალისტები აფრთხილებენ, რომ თუ ჰორმუზის სრუტეში კრიზისი კიდევ უფრო გაღრმავდება ან ენერგორესურსების ფასები კვლავ გაიზრდება, სურსათის გლობალური ინფლაცია შესაძლოა ბევრად უფრო მძიმე გახდეს.
ექსპერტების აზრით, მსოფლიოსთვის მთავარი გამოწვევა ახლა მხოლოდ საკვების გაძვირება აღარ არის. პრობლემა უკვე გადადის ეკონომიკური უსაფრთხოების, ენერგეტიკის, ლოგისტიკისა და სოციალური სტაბილურობის სფეროებში. მათი შეფასებით, მიმდინარე პროცესები აჩვენებს, რამდენად მჭიდროდ არის ერთმანეთთან დაკავშირებული გეოპოლიტიკა, ენერგეტიკა და ყოველდღიური სასურსათო ფასები.
სპეციალისტები ასევე აღნიშნავენ, რომ მომდევნო წლებში ქვეყნები უფრო აქტიურად დაიწყებენ სასურსათო უსაფრთხოების სტრატეგიების გადახედვას — ადგილობრივი წარმოების გაძლიერებას, მარაგების შექმნასა და ენერგეტიკული დამოკიდებულების შემცირებას. წინააღმდეგ შემთხვევაში, გლობალური კრიზისები სურსათის ბაზრებზე კიდევ უფრო მწვავე და ხშირი გახდება.
წყაროები:
- FAO — https://www.fao.org/worldfoodsituation/foodpricesindex/en/
- https://www.fao.org/newsroom/detail/fao-food-price-index-up-for-third-consecutive-month-largely-on-rising-vegetable-oil-prices/en
- Reuters — https://www.reuters.com/world/middle-east/global-food-prices-rise-hormuz-crisis-2026/
- Bloomberg — https://www.bloomberg.com/news/articles/global-food-prices-oil-hormuz-analysis
- World Bank — https://www.worldbank.org/en/topic/food-security
- OECD — https://www.oecd.org/agriculture/
- International Energy Agency — https://www.iea.org/
- CNBC — https://www.cnbc.com/global-food-inflation/
- IMF — https://www.imf.org/en/Topics/climate-change/food-security
- UNCTAD — https://unctad.org/topic/trade-and-environment/food-security
- Financial Times — https://www.ft.com/content/global-food-inflation-energy-prices
