საქართველოს სატელეკომუნიკაციო სექტორი ერთდროულად სამი მნიშვნელოვანი პროცესის წინაშე დგას. ერთი მხრივ, სახელმწიფო ქვეყნის მასშტაბით საყოველთაო ინტერნეტიზაციის პროექტის დასრულებას ცდილობს, მეორე მხრივ, ბაზარზე ინფრასტრუქტურული კონცენტრაციის საკითხი სულ უფრო აქტუალური ხდება, ხოლო მესამე მიმართულება კონკურენციისა და რეგულაციების გაძლიერებას უკავშირდება. სწორედ ამ კონტექსტში ერთმანეთს უკავშირდება OpenNet-ის პროექტი, კომუნიკაციების კომისიის ახალი მიდგომები და მიწისქვეშა საკომუნიკაციო ინფრასტრუქტურის კონცენტრაციის საკითხი.
ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს ინფორმაციით, საყოველთაო ინტერნეტიზაციის სახელმწიფო პროექტი ეტაპობრივად გრძელდება და მისი მიზანია მაღალსიჩქარიანი ინტერნეტის ხელმისაწვდომობის გაზრდა იმ დასახლებებში, სადაც კერძო სექტორისთვის ინფრასტრუქტურის მოწყობა ეკონომიკურად ნაკლებად მომგებიანი იყო. პროექტს სახელმწიფო კომპანია OpenNet ახორციელებს. მისი მთავარი ამოცანაა ოპტიკურ-ბოჭკოვანი ქსელის გაყვანა ქვეყნის რეგიონებში და ე.წ. ღია ინფრასტრუქტურის შექმნა, რომელსაც სხვადასხვა ინტერნეტოპერატორი თანაბარი პირობებით გამოიყენებს.
OpenNet-ის ყოფილი ხელმძღვანელის, უჩა სეთურის შეფასებით, პროექტს ბაზრისთვის სისტემური მნიშვნელობა აქვს. მისი თქმით, რომ არა OpenNet-ის მიერ შექმნილი ინფრასტრუქტურა, დღეს რეგიონებში მოქმედი ოპერატორების მნიშვნელოვანი ნაწილი ბაზარზე ვერ დარჩებოდა და კონკურენცია გაცილებით დაბალი იქნებოდა. სეთურის განცხადებით, გარკვეულ ეტაპზე არსებობდა რეალური რისკი, რომ მცირე და რეგიონული ოპერატორების დიდი ნაწილი ბაზრიდან გასულიყო, რაც საბოლოოდ რამდენიმე მსხვილი კომპანიის დომინირებას გააძლიერებდა. მისი შეფასებით, OpenNet-მა სწორედ ამ პროცესის დაბალანსებაში შეასრულა მნიშვნელოვანი როლი.
ინტერნეტიზაციის პროექტი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია რეგიონებისთვის, რადგან ციფრული ინფრასტრუქტურა დღეს უკვე არა მხოლოდ კომუნიკაციის, არამედ ეკონომიკური განვითარების ერთ-ერთ ძირითად ფაქტორად ითვლება. სწრაფი ინტერნეტი პირდაპირ უკავშირდება განათლებას, ელექტრონულ სერვისებს, დისტანციურ მუშაობას, ტურიზმს, მცირე ბიზნესის განვითარებას და ელექტრონულ კომერციას. მსოფლიო ბანკისა და საერთაშორისო სატელეკომუნიკაციო კავშირის კვლევების მიხედვით, ფართოზოლოვანი ინტერნეტის გავრცელების ზრდა ეკონომიკურ აქტივობასა და შრომის პროდუქტიულობაზე პირდაპირ გავლენას ახდენს.
თუმცა სექტორის განვითარების პარალელურად სულ უფრო მწვავედ დგება ინფრასტრუქტურული კონცენტრაციის საკითხიც. კომუნიკაციების კომისიის მონაცემებით, ქვეყნის მიწისქვეშა საკომუნიკაციო არხების დაახლოებით 70% Silknet-ის კონტროლის ქვეშაა. საუბარია იმ ინფრასტრუქტურაზე, რომლის მეშვეობითაც ოპტიკურ-ბოჭკოვანი კაბელები და სატელეკომუნიკაციო ქსელები გადაადგილდება. სწორედ ამიტომ კომისია ახალ რეგულაციებზე მუშაობს, რომლებიც ბაზარზე ინფრასტრუქტურაზე წვდომის პირობების გაუმჯობესებას და კონკურენტული გარემოს გაძლიერებას ისახავს მიზნად.
რეგულატორის შეფასებით, როდესაც საკომუნიკაციო ინფრასტრუქტურის მნიშვნელოვანი ნაწილი ერთი მოთამაშის ხელშია კონცენტრირებული, არსებობს რისკი, რომ ახალი ოპერატორებისთვის ბაზარზე შესვლა გართულდეს, ხოლო მოქმედი კომპანიებისთვის ინფრასტრუქტურაზე წვდომის ხარჯი გაიზარდოს. სწორედ ამიტომ კომუნიკაციების კომისია განიხილავს რეგულაციების მოდელს, რომელიც მიწისქვეშა არხების გამოყენების პირობებს უფრო გამჭვირვალეს გახდის და ბაზრის მონაწილეებისთვის თანაბარ წვდომას უზრუნველყოფს.
სატელეკომუნიკაციო ბაზრის სპეციალისტების შეფასებით, საქართველოსთვის ერთ-ერთი მთავარი გამოწვევა სწორედ ინფრასტრუქტურისა და მომსახურების ბაზრების ერთმანეთისგან გამიჯვნაა. საერთაშორისო პრაქტიკაში სულ უფრო ხშირად გამოიყენება მოდელი, როდესაც ინფრასტრუქტურის მფლობელი და საბოლოო მომსახურების მიმწოდებელი ერთმანეთისგან დამოუკიდებლად ფუნქციონირებენ. ეს კონკურენციის გაძლიერებას, ფასების შემცირებას და ინოვაციების უფრო სწრაფ დანერგვას უწყობს ხელს.
ფინანსური თვალსაზრისით, საკითხი მხოლოდ ინტერნეტის ხელმისაწვდომობას არ ეხება. ციფრული ინფრასტრუქტურა უკვე სტრატეგიულ ეკონომიკურ აქტივად მიიჩნევა. მონაცემთა ცენტრები, ტექნოლოგიური კომპანიები, ელექტრონული კომერცია, ფინტექ სექტორი და ციფრული სერვისები პირდაპირ არიან დამოკიდებული სწრაფ და სტაბილურ კავშირზე. შესაბამისად, ქვეყნის ინტერნეტიზაციის პროექტი და სატელეკომუნიკაციო ინფრასტრუქტურის რეგულირება გავლენას ახდენს არა მხოლოდ ტელეკომ ბაზარზე, არამედ მთლიანად საინვესტიციო გარემოზე.
ექსპერტები აღნიშნავენ, რომ საქართველოსთვის მომდევნო წლების მთავარი ამოცანა იქნება ბალანსის პოვნა ორ მიზანს შორის. ერთი მხრივ, საჭიროა კერძო ინვესტიციების წახალისება და მსხვილი ოპერატორების ინფრასტრუქტურული განვითარება, ხოლო მეორე მხრივ აუცილებელია კონკურენტული გარემოს დაცვა, რათა ბაზარი რამდენიმე მოთამაშის კონტროლის ქვეშ არ აღმოჩნდეს. მათი შეფასებით, სწორედ ამ პროცესზე იქნება დამოკიდებული, შეძლებს თუ არა საქართველო რეგიონში ერთ-ერთი ყველაზე სწრაფად განვითარებადი ციფრული ინფრასტრუქტურის მქონე ქვეყნის სტატუსის შენარჩუნებას.
საყოველთაო ინტერნეტიზაციის პროექტი, OpenNet-ის მიერ შექმნილი ღია ქსელი და კომუნიკაციების კომისიის მიერ დაგეგმილი ახალი რეგულაციები საბოლოოდ ერთ საერთო მიზანს ემსახურება — ციფრული ინფრასტრუქტურა უფრო ხელმისაწვდომი, კონკურენტული და ეკონომიკური განვითარების მხარდამჭერი გახდეს. სწორედ ამიტომ სატელეკომუნიკაციო სექტორში მიმდინარე პროცესები დღეს უკვე მხოლოდ ტექნოლოგიური საკითხი აღარ არის და ქვეყნის ეკონომიკური სტრატეგიის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ნაწილად იქცა.
ComCom-ის მონაცემებით, საქართველოს სატელეკომუნიკაციო ბაზარი მაღალი კონცენტრაციით ხასიათდება. ბაზრის მთავარი მოთამაშე „მაგთიკომია“, რომელიც ლიდერობს როგორც მობილურ მომსახურებაში, ისე ფიქსირებულ ოპტიკურ ინტერნეტში. მობილურ ბაზარზე „მაგთიკომს“ ფიზიკური პირი აბონენტების მიხედვით 40%, შემოსავლების მიხედვით კი 47% უკავია, ხოლო ფიქსირებულ ოპტიკურ ინტერნეტში მისი წილი აბონენტების მიხედვით 52%-ს, შემოსავლების მიხედვით კი 54%-ს აღწევს. მეორე მსხვილი მოთამაშეა „სილქნეტი“, რომელიც ორივე მიმართულებით ბაზრის დაახლოებით მესამედს აკონტროლებს. მესამე პოზიციაზეა „სელფი მობაილი“, თუმცა მისი წილი შემოსავლების მიხედვით მნიშვნელოვნად ჩამოუვარდება ორ ლიდერს. სპეციალისტების შეფასებით, ასეთი სტრუქტურა აჩვენებს, რომ ბაზარზე კონკურენცია არსებობს, მაგრამ ძალაუფლება რამდენიმე მსხვილ ოპერატორზეა კონცენტრირებული, რაც ინფრასტრუქტურაზე დაშვების, ფასების და ახალი მოთამაშეების შესვლის საკითხს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანს ხდის.
ბაზრის კონცენტრაციასთან ერთად, მომხმარებლების მხრიდან ერთ-ერთი ყველაზე ხშირი პრეტენზია ინტერნეტის ფასებს უკავშირდება. მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოში ინტერნეტის ხელმისაწვდომობა და დაფარვა ბოლო წლებში მნიშვნელოვნად გაიზარდა, მომხმარებელთა ნაწილი მიიჩნევს, რომ ფასი და მომსახურების ხარისხი ყოველთვის ერთმანეთის შესაბამისი არ არის.
ComCom-ის ანგარიშების მიხედვით, საქართველოში ფიქსირებული ფართოზოლოვანი ინტერნეტის ბაზარი მაღალკონცენტრირებულია. აბონენტების ნახევარზე მეტი „მაგთიკომზე“ მოდის, ბაზრის დაახლოებით მესამედს კი „სილქნეტი“ აკონტროლებს. სპეციალისტების შეფასებით, როდესაც ბაზრის ძირითადი ნაწილი რამდენიმე მსხვილ მოთამაშეზე ნაწილდება, ფასების მიმართულებით კონკურენციის ეფექტი შედარებით სუსტდება და მომხმარებლებს ხშირად არ აქვთ ფართო არჩევანი, განსაკუთრებით რეგიონებში.
ინტერნეტის ფასების საკითხი განსაკუთრებით აქტუალური ხდება რეგიონებში, სადაც ინფრასტრუქტურის მოწყობა უფრო ძვირია და ალტერნატიული ოპერატორების რაოდენობა ნაკლებია. სწორედ ამიტომ OpenNet-ის პროექტი მხოლოდ ინტერნეტის გაყვანის პროგრამად არ განიხილება. მისი მიზანია ღია ინფრასტრუქტურის შექმნა, რათა რეგიონებში მოქმედ მცირე და საშუალო ოპერატორებს ქსელზე წვდომა გაუმარტივდეთ და მომხმარებლებისთვის მეტი არჩევანი გაჩნდეს.
სატელეკომუნიკაციო სექტორის ანალიტიკოსები აღნიშნავენ, რომ ინტერნეტის ფასი მხოლოდ საბოლოო პაკეტით არ განისაზღვრება. მასზე გავლენას ახდენს ოპტიკურ-ბოჭკოვანი ქსელის მშენებლობის ხარჯი, საერთაშორისო ინტერნეტარხების ღირებულება, ელექტროენერგიის ფასი, ტექნიკური მომსახურება, ინფრასტრუქტურის ქირა და ქსელის განახლებისთვის საჭირო ინვესტიციები. თუმცა მათი შეფასებით, კონკურენციის გაძლიერება, განსაკუთრებით ინფრასტრუქტურულ დონეზე, საბოლოოდ ფასების შემცირებისა და მომსახურების ხარისხის გაუმჯობესების ერთ-ერთი მთავარი ფაქტორია.
სწორედ ამ კონტექსტში განიხილება კომუნიკაციების კომისიის ახალი მიდგომებიც. კომისიის მონაცემებით, ქვეყნის მიწისქვეშა საკომუნიკაციო არხების დაახლოებით 70% „სილქნეტის“ კონტროლის ქვეშაა. თუ ბაზრის სხვა მოთამაშეებს ინფრასტრუქტურაზე წვდომა გაუმარტივდებათ და პირობები უფრო გამჭვირვალე გახდება, სპეციალისტების ნაწილი ვარაუდობს, რომ ეს საშუალო და გრძელვადიან პერიოდში კონკურენციის ზრდას, ახალი სერვისების გაჩენას და ფასებზე დამატებითი წნეხის შემცირებას შეუწყობს ხელს.
ექსპერტების შეფასებით, საქართველოს სატელეკომუნიკაციო ბაზრის მთავარი გამოწვევა დღეს მხოლოდ ინტერნეტის დაფარვა აღარ არის. მთავარი საკითხი ხდება ის, რამდენად შეძლებს ქვეყანა კონკურენტული გარემოს გაძლიერებას, რათა მომხმარებელმა უფრო სწრაფი ინტერნეტი, უკეთესი მომსახურება და შედარებით ხელმისაწვდომი ფასები მიიღოს. მათი აზრით, სწორედ ინფრასტრუქტურაზე წვდომის გამარტივება, ბაზრის გახსნა და ახალი მოთამაშეების გაძლიერება განსაზღვრავს, დარჩება თუ არა ინტერნეტის ფასი საზოგადოებრივი უკმაყოფილების ერთ-ერთ მთავარ მიზეზად მომდევნო წლებში.
წყარო: bm.ge, bp.ge, bpn.ge, commersant.ge
