სახელმწიფო შესყიდვებში ფასთა ინდექსაციის მექანიზმის დანერგვა ინფრასტრუქტურული ბაზრისთვის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან ცვლილებად ყალიბდება. ეს საკითხი განსაკუთრებით აქტუალური გახდა სამშენებლო მასალების, საწვავის, ლოგისტიკისა და შრომის ხარჯების ზრდის ფონზე, როდესაც გრძელვადიანი კონტრაქტები კერძო კომპანიებისთვის მაღალი რისკის მატარებელი გახდა, სახელმწიფოსთვის კი გაჩნდა საფრთხე, რომ პროექტები დროულად ვერ დასრულდებოდა ან ხელახლა, უფრო ძვირად გახდებოდა შესასყიდი.
„ბლექსი გრუპის“ გენერალური დირექტორი ამირან მამუჭაძე მიიჩნევს, რომ ინდექსაციის მოდელი სახელმწიფოსა და კერძო სექტორს შორის ურთიერთობას უფრო საბაზრო და დაბალანსებულ ფორმატში გადაიყვანს. მისი შეფასებით, მექანიზმი ცალმხრივად მხოლოდ მშენებლის ინტერესს არ იცავს. თუ სამშენებლო მასალები, საწვავი ან სხვა ძირითადი კომპონენტები გაძვირდება, სახელმწიფო მხოლოდ ფასთა სხვაობის შესაბამის ნაწილს აანაზღაურებს, ხოლო თუ ფასები შემცირდება, პროექტის ღირებულებაც შემცირდება და ამ შემთხვევაში სახელმწიფო დაზოგავს თანხას. სწორედ ამიტომ ბიზნესის ნაწილი ინდექსაციას არა სუბსიდიად, არამედ რისკების სამართლიანად გადანაწილების ინსტრუმენტად განიხილავს.
ინდექსაციის არსი იმაში მდგომარეობს, რომ გრძელვადიან სახელმწიფო კონტრაქტებში ხელშეკრულების ფასი სრულად გაყინული აღარ იყოს. თუ პროექტის მიმდინარეობისას ბაზარზე ძირითადი სამშენებლო რესურსები მნიშვნელოვნად გაძვირდა ან გაიაფდა, კონტრაქტის ღირებულება წინასწარ დადგენილი წესით გადაიხედება. ეს შეიძლება შეეხოს ისეთ კომპონენტებს, როგორებიცაა არმატურა, ბეტონი, ასფალტი, საწვავი, ბიტუმი, ცემენტი, ლითონი, ტრანსპორტირება და სხვა მასალები, რომელთა ფასიც გლობალურ და რეგიონულ ბაზრებზე სწრაფად იცვლება.
ინდექსაციის მოდელის აუცილებლობა საქართველოში პირველად განსაკუთრებით მწვავედ პანდემიის შემდეგ გამოჩნდა, როდესაც გლობალურმა მიწოდების ჯაჭვებმა შეფერხება განიცადა და სამშენებლო მასალების ფასები მკვეთრად გაიზარდა. მოგვიანებით სიტუაცია კიდევ უფრო გაართულა რეგიონში ომმა, ენერგომატარებლების გაძვირებამ და ლოგისტიკური ხარჯების ზრდამ. 2022 წელს სახელმწიფო შესყიდვების სააგენტომ ინფრასტრუქტურული კომპანიებისთვის ინდექსაციის მექანიზმი უკვე აამოქმედა. მაშინ განმარტებული იყო, რომ სამშენებლო სამუშაოების შესყიდვის მიზნით გაფორმებული ან გასაფორმებელი ხელშეკრულებების ფარგლებში შესაძლებელი ხდებოდა თავდაპირველად დადებული ხელშეკრულების ღირებულების ცვლილება ფასთა ინდექსაციის წესის მიხედვით.
ფინანსურად ეს მოდელი მნიშვნელოვანია იმიტომ, რომ ინფრასტრუქტურული პროექტების გაჩერება სახელმწიფოსთვის ხშირად უფრო ძვირი ჯდება, ვიდრე კონტრაქტის ფასის კორექტირება. თუ კომპანია გაძვირებული მასალების გამო პროექტს ვეღარ ასრულებს, სახელმწიფო იღებს რამდენიმე სახის დანაკარგს. პირველია დროის დაკარგვა, მეორეა ახალი ტენდერის გამოცხადების ხარჯი, მესამეა უკვე გაძვირებული ფასებით ხელახალი შესყიდვის აუცილებლობა, ხოლო მეოთხეა მოქალაქეებისა და ბიზნესისთვის დაგვიანებული ინფრასტრუქტურის ეკონომიკური ფასი. ასეთ პირობებში ინდექსაცია შეიძლება აღვიქვათ როგორც დაზღვევის მექანიზმი, რომელიც პროექტის შეჩერების რისკს ამცირებს.
ამირან მამუჭაძის შეფასებით, თუ გარე ფაქტორების გამო მასალები გაძვირდა, პროექტი არ უნდა გაჩერდეს და არც კომპანია უნდა დაზარალდეს ისე, რომ ვეღარ შეძლოს შესრულება. მისი თქმით, საბოლოოდ სახელმწიფოს მაინც მოუწევს იმავე სამუშაოს უფრო ძვირად შესყიდვა, ამიტომ უკეთესია არსებული პროექტი დროულად დასრულდეს და ბიუჯეტმა მხოლოდ რეალური ფასთა სხვაობა დააფინანსოს.
ბიუჯეტური თვალსაზრისით, ინდექსაციას წინასწარ ფიქსირებული ერთიანი ბიუჯეტი არ აქვს. ეს არ არის ცალკე პროგრამა, რომელსაც კონკრეტული წლიური დაფინანსება გამოეყოფა. ინდექსაციის ხარჯი დამოკიდებულია მოქმედ კონტრაქტებზე, მასალების ფასების ცვლილებაზე, პროექტის მოცულობაზე და მთავრობის მიერ დადგენილ ფორმულაზე. 2023 წელს გავრცელებული მონაცემებით, იმ დროისთვის ინდექსაციის ფარგლებში 18 პროექტზე დასკვნა იყო მომზადებული, ხოლო კომპანიებისთვის ჩარიცხული თანხა 1.7 მილიონ ლარამდე აღწევდა. ეს აჩვენებს, რომ მექანიზმის ფასი ბიუჯეტისთვის შეიძლება იყოს ცვალებადი და პირდაპირ უკავშირდებოდეს ბაზრის დინამიკას.
თუმცა სპეციალისტები აღნიშნავენ, რომ ინდექსაციის სრული ფინანსური ეფექტის შეფასება მხოლოდ გადახდილი კომპენსაციით არ შეიძლება. თუ მექანიზმი პროექტების გაჩერებას, ტენდერების ჩაშლას და ხელახალ შესყიდვებს ამცირებს, მაშინ მისი რეალური ეკონომიკური ეფექტი შეიძლება გაცილებით მაღალი იყოს, ვიდრე პირდაპირი საბიუჯეტო ხარჯი. ამ თვალსაზრისით, ინდექსაცია ერთდროულად არის კერძო სექტორის დაცვის, სახელმწიფო პროექტების უწყვეტობის და ბიუჯეტის გრძელვადიანი სტაბილურობის ინსტრუმენტი.
საერთაშორისო პრაქტიკაში ფასთა ინდექსაცია განსაკუთრებით გავრცელებულია მსხვილ ინფრასტრუქტურულ პროექტებში. მსოფლიო ბანკის, აზიის განვითარების ბანკისა და სხვა საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტების მიერ დაფინანსებულ კონტრაქტებში ფასების კორექტირების მექანიზმები ხშირად გამოიყენება, რადგან გრძელვადიანი პროექტები ბუნებრივად შეიცავს ინფლაციის, ვალუტის კურსის, საწვავის და მასალების ფასების ცვლილების რისკს. სწორედ ამაზე მიუთითებს ბიზნესიც, როდესაც ამბობს, რომ ინდექსაციის მოდელი საქართველოსთვის ახალი გამოგონება არ არის და დონორების პროექტებში აპრობირებულ პრაქტიკას ეფუძნება.
ინდექსაციის ეკონომიკური სარგებელი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სამშენებლო სექტორისთვის, რომელიც საქართველოში ერთ-ერთი მსხვილი დამსაქმებელი და ინვესტიციების მნიშვნელოვანი მიმართულებაა. სახელმწიფო ინფრასტრუქტურული პროექტები კომპანიებისთვის სტაბილური შემოსავლის წყაროა, თუმცა იმავე დროს მაღალი ვალდებულებების სფეროცაა. თუ კონტრაქტში ფასის გადახედვის მექანიზმი არ არსებობს, კომპანიას შეიძლება მოუწიოს სამუშაოების შესრულება იმ ფასით, რომელიც რეალურ თვითღირებულებას აღარ ფარავს. ეს ზრდის გაკოტრების, ხარისხის გაუარესების, ვადების დარღვევისა და დავების რისკს.
ანალიტიკოსების შეფასებით, ინდექსაციის დანერგვა ასევე შეიძლება დაეხმაროს ტენდერებში უფრო რეალისტური ფასების ჩამოყალიბებას. თუ კომპანიებმა იციან, რომ გარე შოკების შემთხვევაში კონტრაქტის ფასი წინასწარ განსაზღვრული წესით გადაიხედება, მათ ნაკლებად სჭირდებათ საწყის ფასში დიდი რისკპრემიის ჩადება. ეს შეიძლება ტენდერებში კონკურენციასაც დაეხმაროს, რადგან მცირე და საშუალო კომპანიებსაც ექნებათ უფრო პროგნოზირებადი გარემო.
თუმცა მექანიზმს აქვს რისკებიც. ექსპერტები ხაზს უსვამენ, რომ ინდექსაცია უნდა იყოს გამჭვირვალე, ფორმულაზე დაფუძნებული და არა მოლაპარაკებაზე დამოკიდებული. თუ წესები ბუნდოვანი იქნება, შეიძლება გაჩნდეს საბიუჯეტო ხარჯების ხელოვნურად ზრდის, არათანაბარი მიდგომის ან კორუფციული რისკების საფრთხე. ამიტომ აუცილებელია, ინდექსაცია დაეფუძნოს საჯარო და სანდო მონაცემებს, მათ შორის სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის ინდექსებს, საერთაშორისო ფასებს ან წინასწარ განსაზღვრულ საბაზრო მაჩვენებლებს.
მნიშვნელოვანია ისიც, რომ ინდექსაცია არ უნდა გახდეს არასწორი დაგეგმვის კომპენსაციის მექანიზმი. თუ პროექტის ღირებულება თავიდანვე არასწორად არის დათვლილი, ან სატენდერო ფასი არარეალურად დაბალია, ინდექსაცია ამას ვერ უნდა ფარავდეს. სპეციალისტების შეფასებით, მოდელმა უნდა დააზღვიოს მხოლოდ ის ცვლილებები, რომლებიც კონტრაქტორის კონტროლს მიღმაა, მაგალითად, გლობალური მასალების გაძვირება, საწვავის მნიშვნელოვანი ცვლილება ან საგარეო შოკები.
ბიზნესისთვის ინდექსაცია ნიშნავს უფრო პროგნოზირებად გარემოს, სახელმწიფოსთვის კი პროექტების დასრულების უფრო მაღალ ალბათობას. ეკონომიკისთვის ეს მნიშვნელოვანია იმიტომ, რომ გზები, ხიდები, მუნიციპალური ინფრასტრუქტურა, სკოლები, წყალმომარაგება და სხვა სახელმწიფო პროექტები პირდაპირ მოქმედებს კერძო ინვესტიციებზე, რეგიონულ განვითარებაზე და ქვეყნის ლოგისტიკურ კონკურენტუნარიანობაზე. თუ ინფრასტრუქტურული პროექტები მასობრივად ფერხდება, ზარალდება არა მხოლოდ კონკრეტული მშენებელი, არამედ მთელი ეკონომიკური ჯაჭვი.
საბოლოო ჯამში, ინდექსაციის მოდელი შეიძლება გახდეს ერთ-ერთი მთავარი ინსტრუმენტი, რომელიც სახელმწიფო შესყიდვებს უფრო მოქნილს და ბაზრის რეალობასთან შესაბამისს გახდის. ანალიტიკოსები, ინფრასტრუქტურის სპეციალისტები და ბიზნესის წარმომადგენლები მიიჩნევენ, რომ სწორი ფორმულით დანერგილი ინდექსაცია ამცირებს პროექტების გაჩერების რისკს, ზრდის კერძო სექტორის ნდობას და სახელმწიფო ბიუჯეტისთვისაც უფრო პროგნოზირებად გარემოს ქმნის. თუმცა მისი წარმატება დამოკიდებული იქნება არა მხოლოდ კანონის ჩანაწერზე, არამედ იმაზე, რამდენად გამჭვირვალედ, თანაბრად და პროფესიულად იმუშავებს მექანიზმი პრაქტიკაში.
წყაროები:
- https://bm.ge/news/indeqsatsiis-modeli-kidev-ufro-gamartavs-sakhelmtsifosa-da-kerdzo-seqtors-shoris-urtiertobas-bleqsi-grupi
- https://businessformula.ge/News/12783
- https://procurement.gov.ge/
- https://matsne.gov.ge/
