საქართველოში აგროდაზღვევის სახელმწიფო პროგრამა უკვე ათ წელზე მეტია მოქმედებს, თუმცა ფერმერების ნაწილისთვის ის კვლავ ვერ იქცა იმ ინსტრუმენტად, რომელიც კლიმატურ რისკებთან ბრძოლაში რეალურ უსაფრთხოების ბადეს შექმნიდა. პროგრამის მიზანი თავიდანვე იყო სოფლის მეურნეობაში სადაზღვევო ბაზრის განვითარება, სასოფლო-სამეურნეო საქმიანობის ხელშეწყობა, ფერმერების შემოსავლის დაცვა და სტიქიური რისკების შემცირება. სახელმწიფოს არგუმენტით, პროგრამა წლების განმავლობაში ათასობით ბენეფიციარს დაეხმარა და ზარალის ანაზღაურების მნიშვნელოვანი მოცულობაც დაგროვდა. ფერმერთა ასოციაციის პოზიციით კი, პროგრამის დღევანდელი დიზაინი ბოლომდე ფერმერის ინტერესებზე მორგებული არ არის და ცვლილებები სჭირდება როგორც რისკების ჩამონათვალში, ისე ზარალის შეფასებისა და ანაზღაურების სისტემაში.
2026 წელს აგროდაზღვევის სახელმწიფო პროგრამის ბიუჯეტი 17 მილიონ ლარს შეადგენს, რაც წინა წელთან შედარებით 2 მილიონი ლარით მეტია. სოფლის განვითარების სააგენტოს ინფორმაციით, სახელმწიფო თითოეული დამზღვევისათვის სადაზღვევო პოლისის პრემიის 70%-ს აფინანსებს. პროგრამის ფარგლებში ბენეფიციარს შეუძლია დააზღვიოს მაქსიმუმ 20 ჰექტარი მიწის ნაკვეთი, ხოლო მარცვლეული კულტურების შემთხვევაში, 100 ჰექტრამდე ფართობი. ეს შეზღუდვა არ ვრცელდება სასოფლო-სამეურნეო კოოპერატივებზე. გამყოფი ხაზის მიმდებარე სოფლებში მდებარე სასოფლო-სამეურნეო მიწებისთვის სააგენტოს თანადაფინანსების წილი დამატებით 5%-ით იზრდება. პროგრამა ფარავს ძირითად სტიქიურ რისკებს, მათ შორის სეტყვას, წყალდიდობას, ქარიშხალს და საშემოდგომო ყინვას, თუმცა საშემოდგომო ყინვის რისკი მხოლოდ ციტრუსოვან კულტურებზე ვრცელდება, 1 სექტემბრიდან 30 ნოემბრის ჩათვლით პერიოდში.
სახელმწიფოს პოზიცია ამ მონაცემებზე დგას. უწყების შეფასებით, აგროდაზღვევა ფერმერებს აძლევს შესაძლებლობას, სტიქიური მოვლენებისგან მოსავალი დაიცვან და ზარალის შემთხვევაში ფინანსური კომპენსაცია მიიღონ. სოფლის განვითარების სააგენტოს ცნობით, 2014 წლიდან დღემდე პროგრამის ფარგლებში 72 703 ბენეფიციარზე 194 000-ზე მეტი სადაზღვევო პოლისი გაიცა, ხოლო ანაზღაურებული ზარალის საერთო მოცულობამ 92 მილიონ ლარს გადააჭარბა. ეს მაჩვენებლები აჩვენებს, რომ სახელმწიფო პროგრამა ფერმერებისთვის გარკვეულ ფინანსურ მხარდაჭერას ნამდვილად ქმნის, განსაკუთრებით იმ ფონზე, როდესაც სოფლის მეურნეობა საქართველოში კლიმატურ რისკებზე ძლიერად არის დამოკიდებული.
თუმცა პროგრამის მთავარი პრობლემა სწორედ ნდობის დეფიციტია. BM.GE-სთან საუბარში საქართველოს ფერმერთა ასოციაციის სერტიფიცირების სპეციალისტი ილია კუნჭულია ამბობს, რომ არსებული მოდელი ფერმერის ინტერესებს ბოლომდე არ ემსახურება. მისი თქმით, „ბოლომდე ფერმერის ინტერესებს არსებული პროგრამა არ ემსახურება“ და საჭიროა ცვლილებები. კუნჭულიას შეფასებით, პროგრამის პირობები მეტწილად სადაზღვევო კომპანიებზეა მორგებული, რადგან სახელმწიფოს როლი ძირითადად პრემიის სუბსიდირებით შემოიფარგლება, ხოლო ადმინისტრირება და ფერმერთან უშუალო ურთიერთობა სადაზღვევო კომპანიებზეა გადასული. მისი თქმით, კერძო კომპანიები ბუნებრივად მოგებაზე არიან ორიენტირებული, ამიტომ პროგრამის დიზაინმა ფერმერის დაცვის მექანიზმები უფრო მკაფიოდ უნდა ჩადოს.
ამ კრიტიკას აქვს პრაქტიკული საფუძველი. ფერმერისთვის აგროდაზღვევა საინტერესოა მხოლოდ მაშინ, თუ მან იცის, რა რისკს აზღვევს, როგორ შეფასდება ზარალი, რა ვადაში მიიღებს ანაზღაურებას და რამდენად სამართლიანი იქნება პროცესი. თუ ზარალის შეფასება რთული, გაუმჭვირვალე ან დაგვიანებულია, ფერმერი პროგრამას მომავალ წელს აღარ დაუბრუნდება. სწორედ ამიტომ ასოციაცია ითხოვს რისკების ჩამონათვალის გაფართოებას, ვადების გადახედვას, შეფასების სისტემის გაუმჯობესებას და ზარალის ანაზღაურების პროცესის უფრო გამჭვირვალე წესით მოწყობას. კუნჭულიას თქმით, საჭიროა, „შეფასების სისტემის, ზარალის ანაზღაურების სისტემის გაუმჯობესება“, რათა პროგრამას მეტი ნდობა და უკეთესი რეპუტაცია ჰქონდეს.
პროგრამის მხარდამჭერების არგუმენტი გასაგებია: აგროდაზღვევა კერძო ბაზრის სრულად ჩანაცვლება არ უნდა იყოს, რადგან სადაზღვევო მოდელი რისკის ფასს ითვლის და ამ სისტემაში კერძო კომპანიების მონაწილეობა აუცილებელია. თუ სახელმწიფო მთლიან რისკს საკუთარ თავზე აიღებს, პროგრამა შეიძლება ბიუჯეტისთვის ზედმეტად მძიმე გახდეს და სადაზღვევო ბაზრის განვითარებასაც ხელი შეუშალოს. ამ ლოგიკით, სახელმწიფოს თანადაფინანსება, 70%-იანი სუბსიდია და პროგრამაში ოთხი სადაზღვევო კომპანიის მონაწილეობა ფერმერისთვის უკვე მნიშვნელოვანი შეღავათია. კერძო სექტორის ჩართულობა კი საჭიროა, რადგან სადაზღვევო კომპანიებს აქვთ ზარალის შეფასების, პოლისების გაყიდვისა და რისკების ადმინისტრირების გამოცდილება.
მაგრამ მოწინააღმდეგეების, უფრო სწორად, პროგრამის რეფორმის მომხრეების არგუმენტი ის არის, რომ სოფლის მეურნეობის დაზღვევა ჩვეულებრივი სადაზღვევო პროდუქტი არ არის. საქართველოში ფერმერები ხშირად მცირე ფართობებზე მუშაობენ, აქვთ შეზღუდული ფინანსური რესურსი, არ აქვთ საკმარისი ინფორმაცია სადაზღვევო პირობების შესახებ და სტიქიური რისკების მიმართ განსაკუთრებით დაუცველები არიან. ასეთ გარემოში მხოლოდ პრემიის სუბსიდირება საკმარისი არ არის. საჭიროა მკაფიო მონაცემები, ერთიანი რეესტრი, ზარალის შეფასების სტანდარტი, სწრაფი კომუნიკაცია და სისტემა, სადაც ფერმერი დარწმუნებულია, რომ სადაზღვევო შემთხვევის შემდეგ არ დარჩება რთული პროცედურების პირისპირ.
განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მონაცემების საკითხი. ფერმერთა ასოციაცია მიუთითებს, რომ დღემდე სრულად არ შესრულებულა სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის რეკომენდაციები, მათ შორის სადაზღვევო შემთხვევებისა და კლიმატური მოვლენებით გამოწვეული ზარალის რეესტრის წარმოებასთან დაკავშირებით. ილია კუნჭულიას თქმით, სეტყვის შემთხვევების სისტემური აღრიცხვა ქვეყანაში პრობლემად რჩება. მისი შეფასებით, თუ არ ვიცით, სად, როდის და რა სიხშირით ხდება სეტყვა, რთულია როგორც დაზღვევის პირობების სწორად განსაზღვრა, ისე რისკის ფასის გამჭვირვალედ დათვლა. ეს მონაცემები მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ფერმერისთვის, არამედ სახელმწიფოსთვის, სადაზღვევო კომპანიებისთვის და აგრარული პოლიტიკის დაგეგმვისთვის.
ამ კონტექსტში ნიშანდობლივია, რომ ფერმერების ჩართულობა პროგრამაში კვლავ დაბალია. BM.GE-ის 2025 წლის მასალის მიხედვით, დარგობრივი ასოციაციის ინფორმაციით, აგროდაზღვევის პროგრამაში ფერმერთა მხოლოდ დაახლოებით 10% იყო ჩართული. იმავე მასალაში აღნიშნულია, რომ 2024 წელს პროგრამაში გარკვეული ცვლილებები შევიდა: დასაზღვევი ფართობის ზღვარი 10 ჰექტრიდან 20 ჰექტრამდე გაიზარდა, მარცვლეული კულტურებისთვის კი მაქსიმალური ფართობი 100 ჰექტრად განისაზღვრა. ასევე შემუშავდა ზარალის შეფასების გაიდლაინი. თუმცა, როგორც ჩანს, ეს ცვლილებები საკმარისი არ აღმოჩნდა იმისთვის, რომ პროგრამის მიმართ ნდობა მნიშვნელოვნად გაზრდილიყო.
კლიმატის ცვლილების ფონზე საკითხი კიდევ უფრო მწვავდება. ბოლო წლებში სეტყვა, ძლიერი ნალექი, ქარიშხალი, გვალვა და ტემპერატურული რყევები ფერმერებისთვის უფრო ხშირ და მძიმე გამოწვევად იქცა. აგროდაზღვევის მოქმედი პროგრამა ფარავს რამდენიმე მნიშვნელოვან სტიქიურ რისკს, მაგრამ ფერმერები ხშირად მიუთითებენ, რომ რეალურ ცხოვრებაში ზიანი უფრო მრავალფეროვანია, ვიდრე პოლისში ჩამოთვლილი რისკები. ზოგჯერ პრობლემა მხოლოდ ერთი კონკრეტული მოვლენა არ არის, არამედ რამდენიმე ფაქტორის ერთობლიობა: ჭარბი ნალექი, დაავადებების გავრცელება, სეტყვა, ნიადაგის დაზიანება და მოსავლის ხარისხის მკვეთრი გაუარესება. თუ დაზღვევა ამ რეალობას ვერ ერგება, ფერმერი მას ხარჯად აღიქვამს და არა დაცვად.
დაბალანსებული მიდგომა არ გულისხმობს პროგრამის უარყოფას. პირიქით, აგროდაზღვევა საქართველოს აგროსექტორისთვის აუცილებელი ინსტრუმენტია. პრობლემა ის არის, რომ ინსტრუმენტი უნდა განვითარდეს იმავე ტემპით, რა ტემპითაც იცვლება კლიმატი, ბაზარი და ფერმერის საჭიროებები. სახელმწიფოს მიერ პრემიის 70%-ის დაფინანსება ძლიერი მხარდაჭერაა, მაგრამ თუ ზარალის ანაზღაურება ფერმერისთვის გაუგებარი, დაგვიანებული ან არასაკმარისია, სუბსიდია ნდობის პრობლემას ვერ აგვარებს. სადაზღვევო კომპანიების ჩართულობა აუცილებელია, მაგრამ სახელმწიფომ უნდა უზრუნველყოს წესების ბალანსი, მონაცემების გამჭვირვალობა და ფერმერის უფლებების დაცვა.
ამიტომ რეფორმის მთავარი მიმართულება რამდენიმე ნაწილად უნდა გაიშალოს. პირველ რიგში, საჭიროა კლიმატური და სადაზღვევო შემთხვევების ერთიანი, საჯარო და რეგულარულად განახლებადი მონაცემთა ბაზა. მეორე, უნდა გადაიხედოს რისკების ჩამონათვალი და ვადები ისე, რომ პოლისი უკეთ ასახავდეს რეალურ აგრარულ რისკებს. მესამე, ზარალის შეფასების პროცესი უნდა გახდეს უფრო სტანდარტიზებული, სწრაფი და ფერმერისთვის გასაგები. მეოთხე, საჭიროა მეტი კონკურენცია და მეტი სადაზღვევო კომპანიის ჩართვა, რაც შესაძლებელია მხოლოდ მაშინ, თუ ბაზრის წესები გამჭვირვალე და პროგნოზირებადი იქნება. მეხუთე, ფერმერებს სჭირდებათ არა მხოლოდ სუბსიდია, არამედ კონსულტაცია, როგორ აირჩიონ სწორი პოლისი და როგორ დაიცვან საკუთარი უფლებები სადაზღვევო შემთხვევის დროს.
აგროდაზღვევის პროგრამა დღეს დგას არჩევანის წინაშე: დარჩეს ბიუჯეტიდან სუბსიდირებული, მაგრამ დაბალი ნდობის მქონე სერვისად, თუ გადაიქცეს თანამედროვე რისკების მართვის სისტემად, რომელიც ფერმერს, სახელმწიფოსა და სადაზღვევო სექტორს ერთიანი ინტერესით დააკავშირებს. არსებული მონაცემები აჩვენებს, რომ პროგრამამ შედეგი უკვე შექმნა, მაგრამ ისიც ნათელია, რომ ფერმერების ფართო ჩართულობის გარეშე მისი ეფექტი შეზღუდული დარჩება. თუ სახელმწიფოს მიზანი მხოლოდ პოლისების რაოდენობის ზრდა არ არის და რეალურად სურს აგროსექტორის კლიმატური მდგრადობის გაძლიერება, პროგრამა უნდა გახდეს უფრო გამჭვირვალე, უფრო მოქნილი და უფრო მეტად ფერმერზე ორიენტირებული.
წყაროები:
https://www.rda.gov.ge/programs/631456-agrodazghveva/
https://mepa.gov.ge/Ge/Projects/Details/16
