უკრაინა იარაღის ექსპორტს ხსნის, - როგორ ცდილობს კიევი ომის ტექნოლოგიები მილიარდიან ეკონომიკურ რესურსად აქციოს?
უკრაინის გადაწყვეტილება, ომის პირობებში საკუთარი თავდაცვითი პროდუქციის კონტროლირებადი ექსპორტი დაუშვას, მხოლოდ სამხედრო პოლიტიკის ცვლილება არ არის. ეს არის ეკონომიკური მოდელის გადაწყობის მცდელობა იმ ქვეყანაში, სადაც ომმა ერთდროულად გაანადგურა ინფრასტრუქტურა, გაზარდა ბიუჯეტის დეფიციტი და შექმნა ახალი, სწრაფად მზარდი თავდაცვითი ტექნოლოგიების სექტორი. კიევი ცდილობს, ფრონტზე დაგროვებული ტექნოლოგიური გამოცდილება გადაიყვანოს ფინანსურ რესურსში, რომელიც ისევ უკრაინის თავდაცვის ინდუსტრიას და არმიას დააფინანსებს. სწორედ ამიტომ, იარაღის ექსპორტის გახსნა ამ შემთხვევაში არ უნდა განვიხილოთ როგორც ჩვეულებრივი კომერციული გადაწყვეტილება. ეს არის სახელმწიფოს მცდელობა, შექმნას დახურული ციკლი, სადაც ექსპორტიდან მიღებული შემოსავალი წარმოების ზრდას, კვლევასა და განვითარებას, ინვესტიციების მოზიდვას და უკრაინის შეიარაღებული ძალების საჭიროებების დაკმაყოფილებას მოემსახურება.
უკრაინის ეკონომიკის მინისტრმა ოლექსი სობოლევმა რამდენიმე კვირის წინ განაცხადა, რომ უკრაინა თავდაცვითი პროდუქციის საზღვარგარეთ გაყიდვის მოდელზე მუშაობას ასრულებდა და ექსპორტის დაწყებამდე რამდენიმე კვირა იყო დარჩენილი. მან ასევე აღნიშნა, რომ ახლო აღმოსავლეთის ქვეყნები მზად არიან, უკრაინაში თავდაცვით პროექტებში ინვესტირებისთვის სპეციალური ფონდი შექმნან, ხოლო უკრაინულ ამერიკულმა ფონდმა უკვე განახორციელა ინვესტიცია კომპანიაში, რომელიც დრონების აღჭურვილობას აწარმოებს. ამავე ტექსტში საუბარი იყო დაახლოებით 100 მილიონი დოლარის პროგრამაზე, რომელიც აშშ-ის საერთაშორისო განვითარების საფინანსო კორპორაციის, მსოფლიო ბანკისა და MIGA-ს მონაწილეობით უკრაინულ კომპანიებს სამხედრო და პოლიტიკური რისკების დაზღვევაში უნდა დაეხმაროს. დამატებით, უკრაინა გეგმავს ტვირთების გადაზიდვის რისკების დაზღვევის სქემის 100 მილიონი ევროთი გაზრდას. სობოლევის განმარტებით, თუ დაზღვევა ბიზნესს წელიწადში 7% უჯდება, მაგრამ ბიზნესი მზად არის მხოლოდ 3% გადაიხადოს, სხვაობას სახელმწიფო ფარავს. ეს დეტალი აჩვენებს, რომ ექსპორტის გახსნა მხოლოდ ნებართვის საკითხი არ არის. მის უკან დგას ფინანსური ინფრასტრუქტურა, დაზღვევა, რისკების გადანაწილება და სახელმწიფო სუბსიდირების ელემენტი.
1 ივლისს უკვე უკრაინის მთავრობამ დაამტკიცა პირველი გამჭვირვალე მექანიზმი, რომლის მიხედვითაც უკრაინულ თავდაცვით კომპანიებს შეეძლებათ პროდუქციისა და კომპონენტების ექსპორტი მკაცრი კონტროლის პირობებში. Reuters-ის ცნობით, უკრაინის პრემიერ-მინისტრმა იულია სვირიდენკომ განაცხადა, რომ მზა თავდაცვითი პროდუქციის ექსპორტიდან შემოსავლის 20%, ხოლო კომპონენტებიდან შემოსავლის 30% სახელმწიფო თავდაცვის ფონდში გადაირიცხება. კომპანიებს მოუწევთ დაამტკიცონ, რომ ერთდროულად შეძლებენ როგორც უკრაინის თავდაცვის შეკვეთების, ისე საექსპორტო კონტრაქტების შესრულებას. ამასთან, კრიტიკულად მნიშვნელოვანი პროდუქციისთვის შეზღუდვები იმოქმედებს. ახალი მოდელის მთავარი პრინციპია, რომ ექსპორტი მხოლოდ მაშინ უნდა დაუშვან, თუ ეს არ დააზიანებს უკრაინის არმიის მომარაგებას და პირიქით, გააძლიერებს შიდა წარმოებას.
ამ გადაწყვეტილებას ომის ეკონომიკის ლოგიკა აქვს. 2022 წლის სრულმასშტაბიანი შეჭრის შემდეგ უკრაინამ იარაღის ექსპორტი ფაქტობრივად შეაჩერა, რადგან ყველა რესურსი ფრონტზე იყო მიმართული. მაგრამ ოთხი წლის შემდეგ გაჩნდა განსხვავებული პრობლემა: უკრაინულმა თავდაცვითმა სექტორმა, განსაკუთრებით ტექნოლოგიურმა კომპანიებმა, იმაზე მეტი წარმოების პოტენციალი შექმნეს, ვიდრე სახელმწიფოს ყიდვა შეუძლია. Reuters Breakingviews-ის შეფასებით, უკრაინის თავდაცვითი სექტორი დღეს დაახლოებით 25-30%-ით ნაკლებს აწარმოებს, ვიდრე შეუძლია, რაც ნიშნავს, რომ დაუკვეთავი სიმძლავრეები არსებობს. უკრაინის თავდაცვითი ინდუსტრიის საბჭოს ხელმძღვანელის, იჰორ ფედირკოს შეფასებით, 2026 წელს ექსპორტმა შეიძლება დაახლოებით 2 მილიარდ დოლარს მიაღწიოს, ოპტიმისტურ სცენარში კი ხუთ წელიწადში 10 მილიარდ დოლარამდე გაიზარდოს. თუ ექსპორტი 2 მილიარდ დოლარს მიაღწევს და მზა პროდუქციისთვის 20%-იანი წილი სახელმწიფო თავდაცვის ფონდში წავა, ეს დაახლოებით 400 მილიონი დოლარის პირდაპირ დამატებით რესურსს ნიშნავს. 10 მილიარდ დოლარიან სცენარში იგივე პროპორციით ფონდში დაახლოებით 2 მილიარდი დოლარი შეიძლება ჩაირიცხოს. ეს გამოთვლა პირობითია, რადგან საბოლოო შედეგი დამოკიდებული იქნება პროდუქციისა და კომპონენტების წილზე, კონტრაქტების სტრუქტურაზე და სახელმწიფოს მიერ დამტკიცებულ შეზღუდვებზე.
უკრაინის ბიუჯეტის ფონზე ეს თანხები მნიშვნელოვანი, მაგრამ არა გადამწყვეტია. პოლონური ანალიტიკური ცენტრის, OSW-ის შეფასებით, უკრაინის 2026 წლის ბიუჯეტში შემოსავლები 2.9 ტრილიონ გრივნად, დაახლოებით 68.7 მილიარდ დოლარად, ხოლო ხარჯები 4.8 ტრილიონ გრივნად, დაახლოებით 113.8 მილიარდ დოლარად არის დაგეგმილი. თავდაცვასა და უსაფრთხოებაზე 2.8 ტრილიონი გრივნა, დაახლოებით 66.3 მილიარდი დოლარი მოდის, რაც მშპ-ის 27.2%-ს შეადგენს. ამავე შეფასებით, უკრაინას 2026 წელს 49.3 მილიარდი დოლარის საგარეო ფინანსური მხარდაჭერა დასჭირდება. ამ ფონზე, თუნდაც რამდენიმე მილიარდი დოლარის ექსპორტი მთლიან საბიუჯეტო დეფიციტს ვერ დახურავს, მაგრამ შეუძლია კონკრეტული ინდუსტრიული ამოცანების დაფინანსება: საწარმოო ხაზების გაფართოება, კვლევა და განვითარება, კომპანიების გადარჩენა, ინჟინრების შენარჩუნება და ახალი ტექნოლოგიების სწრაფი კომერციალიზაცია.
უკრაინის თავდაცვითი ტექნოლოგიების ბაზარი უკვე ცალკე ეკონომიკურ სექტორად ყალიბდება. KSE Institute-ის 2026 წლის კვლევის მიხედვით, უკრაინის defence tech ბაზარმა 2025 წელს დაახლოებით 6.8 მილიარდ დოლარს მიაღწია. მაღალი ტექნოლოგიების სეგმენტები განსაკუთრებით სწრაფად გაიზარდა: უპილოტო სისტემების წარმოება 137%-ით, სახმელეთო რობოტული სისტემები 488%-ით, ხოლო ელექტრონული ომის სისტემები 215%-ით. ამავე კვლევაში აღნიშნულია, რომ საერთო თავდაცვითი წარმოება უფრო ნელა იზრდებოდა შეზღუდული შიდა სახელმწიფო შესყიდვების გამო. ეს ნიშნავს, რომ უკრაინას პრობლემა მხოლოდ წარმოების უნარში არ აქვს. მთავარი ბარიერი არის კაპიტალი, გარანტირებული შეკვეთები, დაზღვევა, საექსპორტო ნებართვები და პარტნიორებთან გრძელვადიანი კონტრაქტები.
აქედან ჩანს ექსპორტის ეკონომიკური ლოგიკა. თუ სახელმწიფო ვერ ყიდულობს ყველაფერს, რასაც ინდუსტრია აწარმოებს, კომპანიებს ან უნდა შეუმცირდეთ წარმოება, ან უნდა მოძებნონ გარე ბაზრები. წარმოების შემცირება ომის პირობებში სახიფათოა, რადგან ინჟინრები და ტექნოლოგიური გუნდები შეიძლება სხვა ქვეყნებში გადავიდნენ, ინვესტორები გაჩერდნენ, საწარმოო ხაზები დაიხუროს და უკრაინამ დაკარგოს ის უპირატესობა, რომელიც ფრონტის საჭიროებამ შექმნა. ექსპორტი კი კომპანიებს აძლევს ფულს, ინვესტორებს აძლევს ბაზრის სიგნალს, სახელმწიფოს აძლევს გადასახადს ან ფონდში გადასარიცხ თანხას, ხოლო პარტნიორ ქვეყნებს აძლევს წვდომას ომში გამოცდილი ტექნოლოგიების გამოცდილებაზე. ეს არის იშვიათი შემთხვევა, როცა სამხედრო საჭიროება, ინდუსტრიული პოლიტიკა და ექსპორტზე ორიენტირებული ეკონომიკა ერთ წერტილში იკვეთება.
მაგრამ ამ მოდელს სერიოზული რისკებიც აქვს. პირველი რისკი არის ფრონტის პრიორიტეტი. თუ რომელიმე პროდუქცია უკრაინის არმიას სჭირდება, მისი ექსპორტი ვერ გახდება ბიზნესის ინტერესის საგანი. სწორედ ამიტომ, ახალ მექანიზმში ჩადებულია მოთხოვნა, რომ კომპანიამ შეძლოს როგორც შიდა, ისე საექსპორტო კონტრაქტების პარალელურად შესრულება. მეორე რისკია კონტროლი და რეექსპორტი. Reuters-ის ცნობით, უკრაინული ტექნოლოგიები პარტნიორებს გადაეცემა ისე, რომ ინტელექტუალური საკუთრების უფლებები უკრაინას დარჩეს და გამოყენებასა და შემდგომ გადაცემაზე კონტროლი შენარჩუნდეს. მესამე რისკია კორუფცია და გამჭვირვალობა. ომის დროს თავდაცვითი სექტორის სწრაფი ზრდა ყოველთვის ზრდის ფასების, შუამავლების, ლიცენზიებისა და პოლიტიკური გავლენების რისკს. ამიტომ ექსპორტის წარმატება დამოკიდებული იქნება არა მხოლოდ იმაზე, რამდენად მოთხოვნადია უკრაინული პროდუქცია, არამედ იმაზეც, რამდენად გამჭვირვალედ და პროგნოზირებადად იმუშავებს ნებართვების სისტემა.
გლობალური კონტექსტიც უკრაინის მხარეს მუშაობს. ევროპა სწრაფად ზრდის თავდაცვის ხარჯებს, NATO-ს ქვეყნები ცდილობენ საჰაერო თავდაცვის, დრონების, ანტი-დრონული სისტემების, ელექტრონული ომისა და საბრძოლო მასალის წარმოების გაზრდას, ხოლო ახლო აღმოსავლეთში ბოლო წლებში დრონებისა და საჰაერო საფრთხეების წინააღმდეგ მოთხოვნა განსაკუთრებით გაიზარდა. უკრაინის უპირატესობა ის არის, რომ მისი ტექნოლოგიები არა მხოლოდ ლაბორატორიაში, არამედ რეალურ ომში გამოცდილი გამოცდილების შედეგია. თუმცა ეს უპირატესობა ავტომატურად არ ნიშნავს კომერციულ გამარჯვებას. დასავლურ ბაზრებზე მოქმედებს მკაცრი რეგულაციები, ხარისხის სტანდარტები, ინტეგრაციის მოთხოვნები, უსაფრთხოების კონტროლი და პოლიტიკური შეზღუდვები. უკრაინისთვის მთავარი გამოწვევა იქნება, battlefield innovation, ანუ ფრონტზე სწრაფად შექმნილი ინოვაცია, გადააქციოს export-ready industry-დ, სტანდარტიზებულ, დაზღვეულ, სერტიფიცირებულ და პარტნიორებისთვის სამართლებრივად მისაღებ ინდუსტრიად.
საინტერესოა, რომ უკრაინის ექსპორტის მოდელი უფრო მეტად ჰგავს ტექნოლოგიური პარტნიორობის გახსნას, ვიდრე უბრალოდ მზა პროდუქციის გაყიდვას. Reuters-ის თებერვლის ინტერვიუში ეროვნული უსაფრთხოებისა და თავდაცვის საბჭოს წარმომადგენელმა დავიდ ალოიანმა თქვა, რომ 2026 წელს თავდაცვითი ექსპორტის პოტენციალი რამდენიმე მილიარდ დოლარს შეიძლება აღწევდეს, თუმცა უკრაინის საკუთარი სამხედრო საჭიროებები პრიორიტეტად დარჩება. მან ასევე აღნიშნა, რომ ბევრი განაცხადი ეხება არა პირდაპირ მზა პროდუქციის ექსპორტს, არამედ კომპონენტებს, მომსახურებას, რეიმპორტს და პარტნიორებთან ერთობლივ წარმოებას. ეს მნიშვნელოვანი განსხვავებაა: უკრაინა ცდილობს გაყიდოს არა მხოლოდ პროდუქტი, არამედ ტექნოლოგიური ცოდნა, წარმოების მოდელი და პარტნიორობის სქემა, რომელიც საბოლოოდ ისევ უკრაინის სამხედრო მომარაგებას უნდა დაეხმაროს.
ეკონომიკური ეფექტი შეიძლება რამდენიმე დონეზე დაითვალოს. მინიმალური სცენარით, თუ 2026 წელს ექსპორტი 1 მილიარდ დოლარს შეადგენს და საშუალოდ 20%-იანი წილი სახელმწიფო თავდაცვის ფონდში გადაირიცხება, ეს 200 მილიონი დოლარის დამატებითი რესურსია. 2 მილიარდი დოლარის სცენარში ფონდში დაახლოებით 400 მილიონი დოლარი შეიძლება შევიდეს. თუ კომპონენტების წილი მაღალი იქნება და მათზე 30%-იანი წესი იმოქმედებს, ფონდში შესული თანხა უფრო მაღალი შეიძლება იყოს. უფრო ფართო ეკონომიკური ეფექტი კი მოიცავს დასაქმებას, ტექნოლოგიური კომპანიების კაპიტალიზაციას, უცხოურ ინვესტიციებს, ექსპორტის შემოსავლებს, გადასახადებს და ინჟინრების შენარჩუნებას ქვეყანაში. ყველაზე მნიშვნელოვანი შეიძლება იყოს არა პირველი წლის შემოსავალი, არამედ ის, რომ ექსპორტი უკრაინულ კომპანიებს აძლევს მასშტაბირების საშუალებას მაშინ, როცა შიდა სახელმწიფო ბიუჯეტი უკვე მაქსიმალურ დატვირთვაზეა.
ამავდროულად, ეს ნაბიჯი უკრაინის საგარეო ეკონომიკურ პოლიტიკასაც ცვლის. თუ ომამდე უკრაინა გლობალურ ბაზრებზე უფრო მეტად ასოცირდებოდა მარცვლეულთან, მეტალურგიასთან, IT სერვისებთან და შრომით მიგრაციასთან, ახლა ქვეყანა ცდილობს თავი დაიმკვიდროს როგორც თავდაცვითი ტექნოლოგიების ექსპორტიორმა. ეს ცვლილება არ არის მარტივი და არც ეთიკურად ნეიტრალური, რადგან ომის ტექნოლოგიების კომერციალიზაცია ყოველთვის უკავშირდება უსაფრთხოებას, საერთაშორისო სამართალს და პოლიტიკური კონტროლის აუცილებლობას. მაგრამ ეკონომიკურად ეს არის პასუხი იმ რეალობაზე, სადაც უკრაინას სჭირდება როგორც მეტი იარაღი საკუთარი თავდაცვისთვის, ისე მეტი ფული ამ იარაღის წარმოებისთვის.
საბოლოოდ, უკრაინის იარაღის ექსპორტის გახსნა არ ნიშნავს, რომ ქვეყანა ფრონტის საჭიროებებს მეორე პლანზე გადაიტანს. პირიქით, ოფიციალური ჩარჩოს მიხედვით, ექსპორტი უნდა იყოს დაშვებული მხოლოდ მაშინ, როცა ის შიდა თავდაცვას აძლიერებს. კიევის ახალი მოდელის არსი მარტივია: თუ უკრაინულმა კომპანიებმა შეძლეს უცხოური კონტრაქტებიდან ფულის მოზიდვა, ამ ფულის ნაწილი დაბრუნდება სახელმწიფო თავდაცვის ფონდში, ნაწილი დარჩება კომპანიებში წარმოების გასაზრდელად, ხოლო პარტნიორები მიიღებენ უკრაინულ გამოცდილებაზე დაფუძნებულ ტექნოლოგიურ გადაწყვეტებს. ამით უკრაინა ცდილობს შექმნას ომის ეკონომიკის ახალი ფორმულა, სადაც ექსპორტი არ არის მხოლოდ შემოსავალი, არამედ საკუთარი თავდაცვის ინდუსტრიის შენარჩუნების და გაფართოების ინსტრუმენტი. წარმატების შემთხვევაში, ეს შეიძლება გახდეს უკრაინის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ეკონომიკური ტრანსფორმაცია ომის შემდეგ: ქვეყანა, რომელმაც თავდაცვის ტექნოლოგიები გადარჩენისთვის შექმნა, მათ გლობალურ ინდუსტრიულ კაპიტალად აქცევს.
წყაროები:
https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/ukraine-says-portion-military-exports-proceeds-will-go-state-defence-fund-2026-07-01/https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/ukraines-2026-defence-exports-could-hit-several-billion-dollars-official-says-2026-02-20/
https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/analyses/2025-12-17/ukraine-unrealistic-budget-2026
