ცუნამები მხოლოდ ოკეანისთვის დამახასიათებელი არ არის: გარკვეულ პირობებში, ისინი ტბებშიც შეიძლება მოხდეს. ჩრდილოეთ იტალიაში, იზეოს ტბაზე, შუა საუკუნეების ადამიანებმა შექმნეს პირობები ორი ასეთი კატასტროფული ტალღური მოვლენისთვის და მკვლევრები აფრთხილებენ, რომ ეს შეიძლება ადვილად განმეორდეს.
ჟურნალ „Nature Communications“-ში გამოქვეყნებულ ნაშრომში მკვლევართა საერთაშორისო ჯგუფმა გააერთიანა მონაცემები ნალექების ბირთვებიდან, სეისმური პროფილებიდან, შუა საუკუნეების ხელნაწერიდან, არქეოლოგიური ჩანაწერებიდან და თავად თანამედროვე ტბიდან. მრავალფეროვანი წყაროები დაეხმარა მათ კომპიუტერული მოდელების გამოყენებით შუა საუკუნეების უჩვეულო კატასტროფების რეკონსტრუქციაში.
იზეოს ტბა იტალიის ალპების ქვემოთ მდებარეობს, საიდანაც ის რეგულარულად იღებს წყალს თოვლის დნობის შედეგად. იგივე ტექტონიკური აქტივობა, რომელმაც ალპების ფორმირებას შეუწყო ხელი, პერიოდულად იწვევს მიწისძვრებს რეგიონში.
ორი ათასი წლის განმავლობაში ინტენსიური მიწათსარგებლობის შედეგად, დელტაში ნალექის დალექვის წესი შეიცვალა, რამაც მისი ფერდობები უფრო ციცაბო გახადა. შუა საუკუნეებამდე მდინარე ოლოს დელტა ტყით იყო გარშემორტყმული. წვიმის დროს ფხვიერი ნალექი ფერდობზე მიედინებოდა, მაგრამ მის მოძრაობას ანელებდა ხის ფესვებისა და სოკოების მკვრივი ქსელები, რომლებიც ნიადაგს ერთად იკავებდნენ. წყლის ქვეშ, დელტას ფერდობები დამრეცი იყო, თანდათანობით დახრილი ტბის ყველაზე ღრმა წერტილისკენ, რომელიც დაახლოებით 250 მეტრის სიღრმეზე მდებარეობს.
თუმცა, რომის იმპერიის დაცემის შემდეგ, სიტუაცია სწრაფად შეიცვალა.
მომდევნო საუკუნეების განმავლობაში, დელტას გარშემო არსებული ტყეების სულ უფრო მეტი ნაწილი გაიჩეხა საძოვრებისა და სამთო მოპოვებისთვის; მოსახლეობა გაიზარდა და, საშუალოდ, ყოველწლიურად სამჯერ მეტი ნალექი ჩაედინებოდა ტბაში.
ტბის ჩრდილოეთ ნაწილში სულ უფრო და უფრო მეტი ნალექი გროვდებოდა, რამაც სახიფათოდ ციცაბო წყალქვეშა კლდეები წარმოქმნა, რომლებიც ნებისმიერ მომენტში ჩამონგრევისთვის მზად იყო.
სწორედ ეს მოხდა ორჯერ.
დელტას ბუნებრივი ფორმა საშუალებას აძლევს მას გაუძლოს პერიოდულ სეისმურ აქტივობას მიმდებარე ქალაქებში წყალდიდობის გამოწვევის გარეშე.
მაგრამ როდესაც ვერონაში მომხდარმა ძლიერმა მიწისძვრამ 1117 წელს ტბის ციცაბო ნაპირები შეარყია, ისინი წყალქვეშა მეწყრის შედეგად ჩამოინგრა და უზარმაზარი რაოდენობის წყალი გადაადგილდა, რაც, მკვლევართა მოდელირების თანახმად, იზეოს ტბის სანაპიროების დიდ მონაკვეთებს გაფრთხილების გარეშე დატბორავდა.
„ჩვენი მოდელები აჩვენებს, რომ იზეოს ტბის დელტას შუა საუკუნეების ჩანგრევამ გამოიწვია წყალქვეშა მეწყრის შედეგად გამოწვეული ცუნამი, რომელიც კი ოდესმე დაფიქსირებულა ტბის გარემოში“, - წერენ კვლევის ავტორები.
მათ გამოთვალეს, რომ ტბის ჩრდილოეთ ნაწილში ტალღების სიმაღლე 50 მეტრს აღწევდა, ახლომდებარე სანაპიროებს ერთ წუთზე ნაკლებ დროში დატბორავდა და წყალს შეეძლო ხმელეთის სიღრმეში 2.7 კილომეტრამდე შეღწევა.
ვატიკანის ბიბლიოთეკაში არსებული XII საუკუნის ხელნაწერი კატასტროფულ მოვლენას დეტალურად აღწერს, რაც სიმულაციას ზუსტად ემთხვევა. ეს მონაკვეთი ინგლისურად შემდეგნაირად ითარგმნა: ტბა ნაპირებიდან იმდენად გადმოვიდა, რომ მიმდებარე სოფლების მცხოვრებთაგან მხოლოდ მცირე ნაწილი გადაურჩა საფრთხეს. ასევე ჩამოინგრა მრავალი ციხესიმაგრე, მათში მყოფნი კი დაიღუპნენ.
სამწუხაროდ, შუა საუკუნეების ხალხი განსაკუთრებით არ იყო ცნობილი თავისი სამეცნიერო კვლევებით - ასეთი კატასტროფები, სავარაუდოდ, ღვთის გზავნილად აღიქმებოდა. მათ აღადგინეს სტრუქტურები და განაახლეს ის მეთოდები, რომლებმაც პირველი სასიკვდილო ცუნამი გამოიწვია.
ერთ საუკუნეზე ოდნავ მეტი ხნის შემდეგ, მეორე მიწისძვრა მოხდა: ბრეშას მიწისძვრა 1222 წელს.
ამის შემდეგ, იზეოს ტბაზე კიდევ ერთი დიდი ცუნამი მოხდა, რომლის ტალღების სიმაღლემ დაახლოებით 13 მეტრს მიაღწია, ხოლო წყალი ხმელეთის სიღრმეში 1 კილომეტრამდე შევიდა.
„ორივე ცუნამი სწრაფად გავრცელდა ისეოს ტბაზე და მასზე ძლიერი გავლენა მოახდინა ცენტრალურმა კუნძულმა, მონტე იზოლამ, რომელიც ბუნებრივი ბარიერის როლს ასრულებს, ტალღებს ჰყოფს და ნაწილობრივ იცავს მის უკან მდებარე ქალაქებს“, - განმარტავენ ავტორები. „ამ დაცვის მიუხედავად, ისეთი ტერიტორიები, როგორიცაა [ქალაქი] ისეო, მაინც განიცდიდა მნიშვნელოვან ზემოქმედებას, ტალღების მაქსიმალური სიმაღლე ~5.5 მეტრს (ახ. წ. 1117 წელი) და ~2 მეტრს (ახ. წ. 1222 წელი) აღწევდა და მეწყერიდან დაახლოებით 7 წუთის შემდეგ ჩამოაღწია.“
იზეოს ტბას ამჟამად იტალიის ალპების ყველა ტბას შორის ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული სანაპირო აქვს. ამასობაში, 1222 წელს დაშლის შემდეგ რვა საუკუნეზე მეტი ხნის ნალექი დაგროვდა.
„ცუნამი, რომლის მასშტაბიც შედარებადია შუა საუკუნეებში ისეოს ტბაზე მომხდარ კატასტროფულ მოვლენებთან, დღეს მნიშვნელოვან ნგრევას გამოიწვევდა, რეგიონის მაღალი მოსახლეობის სიმჭიდროვისა და სანაპირო ზოლის განვითარების გათვალისწინებით“, - წერენ ავტორები. „ტბების მდგომარეობის გლობალურმა ანალიზმა აჩვენა, რომ ადამიანის მიერ გამოწვეული ეროზია ინდუსტრიული ეპოქის შემდეგ უმაღლეს დონეს მიაღწია, თანდათანობით გადატვირთავს დელტებს მთელ მსოფლიოში, რაც მომავალში მსგავსი კატასტროფული განადგურების ალბათობას ზრდის“.
