დონალდ ტრამპის ინიციატივით შექმნილი „მშვიდობის საბჭო“, რომელიც ღაზის აღდგენისა და სტაბილიზაციის ერთ-ერთ მთავარ საერთაშორისო ინსტრუმენტად უნდა ქცეულიყო, ოთხი თვის შემდეგაც ფინანსური და ინსტიტუციური გაურკვევლობის წინაშეა. მიუხედავად იმისა, რომ პროექტისთვის 17 მილიარდ დოლარამდე დაპირებები გაჟღერდა, ოფიციალურ ფონდში, რომელსაც მსოფლიო ბანკი უნდა მართავდეს, თანხა არ ჩარიცხულა. ეს გარემოება ინიციატივას მხოლოდ პოლიტიკურ პრობლემად არ აქცევს. ის აჩვენებს, რამდენად რთულია ომისშემდგომი რეკონსტრუქციის დაფინანსება მაშინ, როდესაც უსაფრთხოების, მმართველობის, სამართლებრივი პასუხისმგებლობისა და დონორების ნდობის საკითხები მოუგვარებელია.
Financial Times-ის ცნობით, „მშვიდობის საბჭოს“ ოფიციალური, მსოფლიო ბანკის მიერ ადმინისტრირებადი ანგარიში ცარიელია, მიუხედავად იმისა, რომ ამერიკის შეერთებული შტატებისა და სხვა ქვეყნების მხრიდან 17 მილიარდ დოლარამდე დაპირებები გაკეთდა. ამავე ინფორმაციით, გარკვეული თანხები ოფიციალური არხის გვერდის ავლით, JPMorgan-ის ანგარიშზე ირიცხებოდა, რაც გამჭვირვალობისა და ანგარიშვალდებულების შესახებ კითხვებს აჩენს. Reuters-ის მიხედვით, საბჭომ დონორებს თანხების სწრაფად ჩარიცხვისკენ მოუწოდა, თუმცა თავად ანგარიშში არ მიუთითა, რა მოცულობის თანხა მიიღო და რამდენად დიდია დაფინანსების დეფიციტი.
ღაზის აღდგენის მასშტაბი გაცილებით დიდია, ვიდრე ტრამპის საბჭოს გარშემო გამოცხადებული დაპირებები. მსოფლიო ბანკის, გაეროსა და ევროკავშირის 2025 წლის შეფასებით, ღაზისა და დასავლეთ სანაპიროს აღდგენა დაახლოებით 53.2 მილიარდ დოლარს მოითხოვდა, აქედან 20 მილიარდი დოლარი პირველ სამ წელზე მოდიოდა. 2026 წლის განახლებული შეფასებით, ღაზაში პირდაპირი ფიზიკური ზიანი 35.2 მილიარდ დოლარად, ეკონომიკური დანაკარგები 22.7 მილიარდ დოლარად, ხოლო აღდგენისა და რეკონსტრუქციის საჭიროებები დაახლოებით 71.4 მილიარდ დოლარად შეფასდა. ამ ფონზე 17 მილიარდი დოლარიც კი მხოლოდ ნაწილობრივი დაფინანსება იქნებოდა, ხოლო მისი არჩარიცხვა პროცესს პრაქტიკულად საწყის წერტილში ტოვებს.
ბიზნესისა და ეკონომიკის თვალსაზრისით, მთავარი პრობლემა არა მხოლოდ ფულის არქონაა, არამედ ის, რომ პროექტს ჯერ არ აქვს საკმარისად მკაფიო ფინანსური არქიტექტურა. დონორები, განსაკუთრებით სახელმწიფოები და საერთაშორისო ინსტიტუტები, დიდ თანხას იშვიათად რიცხავენ ისეთ მექანიზმში, რომლის სამართლებრივი სტატუსი, ზედამხედველობის სისტემა, ხარჯვის პროცედურა და პოლიტიკური მანდატი ბუნდოვანია. რეკონსტრუქცია მოითხოვს კონტრაქტებს, ტენდერებს, აუდიტს, უსაფრთხოების გარანტიებს, საბანკო კონტროლს და ადგილზე მოქმედ ორგანიზაციებთან კოორდინაციას. თუ ეს სისტემა ჩამოუყალიბებელია, დაპირებული თანხა რეალურ ფულად ნაკადად არ იქცევა.
ანალიტიკოსები და საერთაშორისო დახმარების სპეციალისტები მიიჩნევენ, რომ დონორების სიფრთხილეს რამდენიმე მიზეზი აქვს. პირველი არის ღაზაში მმართველობის საკითხი. ჯერ არ არის ცხადი, ვინ უნდა მართოს ტერიტორია რეკონსტრუქციის პერიოდში, რა როლი ექნება პალესტინის ადმინისტრაციას, რა ფორმით იქნება ჩართული ისრაელი და როგორ უნდა მოხდეს უსაფრთხოების უზრუნველყოფა. მეორე მიზეზია ჰამასის განიარაღებისა და პოლიტიკური მომავლის საკითხი, რომელიც დონორებისთვის მაღალი რისკის თემაა. მესამე ფაქტორია ამერიკის შეერთებულ შტატებში შიდა პოლიტიკური და სამართლებრივი დებატი, შეუძლია თუ არა „მშვიდობის საბჭოს“ მიიღოს და მართოს ასეთი მასშტაბის საჯარო ფინანსები.
სექტორის ეკონომიკური ანალიზი აჩვენებს, რომ რეკონსტრუქციის ბაზარი ღაზაში შეიძლება გახდეს ათობით მილიარდი დოლარის ღირებულების სივრცე სამშენებლო კომპანიებისთვის, ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის მიმწოდებლებისთვის, ლოგისტიკის სექტორისთვის, საკონსულტაციო კომპანიებისთვის, საბანკო ინსტიტუტებისთვის და ჰუმანიტარული ორგანიზაციებისთვის. მაგრამ ინვესტორი და კონტრაქტორი ასეთ ბაზარზე შედის მხოლოდ მაშინ, როდესაც არსებობს უსაფრთხოების მინიმალური გარანტია, გადახდის სანდო წყარო და კონტრაქტების აღსრულების მექანიზმი. ამ პირობების გარეშე რეკონსტრუქცია რჩება პოლიტიკურ დაპირებად და არა ეკონომიკურ პროექტად.
დაფინანსების წყაროების მხრივ, „მშვიდობის საბჭოს“ მოდელი დონორულ და სახელმწიფო მხარდაჭერაზე უნდა ყოფილიყო დაფუძნებული. გავრცელებული ინფორმაციით, ამერიკის შეერთებული შტატების მხრიდან 10 მილიარდ დოლარამდე დაპირება იყო გაჟღერებული, ხოლო დანარჩენი თანხა სხვა ქვეყნებს უნდა შეეტანათ. საუბარია ახლო აღმოსავლეთის სახელმწიფოებზე და საერთაშორისო პარტნიორებზე, რომლებიც ღაზის სტაბილიზაციით პოლიტიკურადაც არიან დაინტერესებული. თუმცა რეალური ჩარიცხვების არარსებობა აჩვენებს, რომ პოლიტიკური განცხადება და საბიუჯეტო გადარიცხვა ერთმანეთისგან მკვეთრად განსხვავდება.
მომხრეების შეფასებით, ტრამპის „მშვიდობის საბჭო“ შეიძლება გახდეს სწრაფი და პოლიტიკურად ძლიერი მექანიზმი, თუ მას დონორები, მსოფლიო ბანკი და რეგიონული მოთამაშეები სრულად დაუჭერენ მხარს. მათი არგუმენტით, ომისშემდგომ ღაზას სჭირდება არა მხოლოდ ჰუმანიტარული დახმარება, არამედ ცენტრალიზებული მართვის სისტემა, რომელიც შეძლებს მილიარდობით დოლარის პროექტების კოორდინაციას. ასეთი მოდელი, თეორიულად, შეიძლება უფრო სწრაფი იყოს, ვიდრე ბევრი სხვადასხვა ორგანიზაციის ერთმანეთთან შეუთანხმებელი მოქმედება.
კრიტიკოსები კი ამბობენ, რომ საბჭო ამ ეტაპზე უფრო პოლიტიკური ბრენდის შთაბეჭდილებას ტოვებს, ვიდრე რეალური ფინანსური ინსტიტუტის. მათი შეფასებით, თუ ოფიციალური ანგარიში ცარიელია, თუ თანხები ალტერნატიული არხებით მოძრაობს და თუ პროექტებს ჯერ კონტრაქტები არ აქვს, მაშინ საუბარი არა რეკონსტრუქციის დაწყებაზე, არამედ დონორული ნდობის კრიზისზეა. სპეციალისტები აღნიშნავენ, რომ ასეთი მასშტაბის აღდგენა ვერ იმუშავებს მხოლოდ ლიდერის პოლიტიკური ავტორიტეტით. მას სჭირდება წესები, აუდიტი, გამჭვირვალობა და ადგილობრივი მანდატი.
ეკონომიკური შედეგი ღაზისთვის მძიმეა. ყოველი გადადებული თვე ზრდის აღდგენის საბოლოო ღირებულებას, რადგან ინფრასტრუქტურა უფრო მეტად ზიანდება, მოსახლეობის გადაადგილება გრძელდება, ჯანდაცვის, განათლებისა და საცხოვრებელი სექტორების კრიზისი ღრმავდება, ხოლო ადგილობრივი ეკონომიკური აქტივობა დაბალ დონეზე რჩება. რეკონსტრუქციის დაგვიანება ნიშნავს არა მხოლოდ ნანგრევების ნელა აღდგენას, არამედ სამუშაო ადგილების, ვაჭრობის, მიწოდების ჯაჭვებისა და საბიუჯეტო შემოსავლების დაკარგვას.
რეგიონული ეკონომიკისთვის ეს საკითხი კიდევ უფრო ფართოა. ღაზის სტაბილიზაცია პირდაპირ უკავშირდება ისრაელის უსაფრთხოებას, ეგვიპტის საზღვრის მართვას, ახლო აღმოსავლეთის ქვეყნებში პოლიტიკური რისკის შემცირებას და საერთაშორისო ინვესტორების განწყობას. თუ აღდგენის ფონდი ვერ მუშაობს, იზრდება რისკი, რომ ჰუმანიტარული კრიზისი გადაიზარდოს ახალ უსაფრთხოების გამოწვევაში, რაც გავლენას მოახდენს ენერგეტიკულ ბაზრებზე, ლოგისტიკაზე, რეგიონულ ტურიზმზე და გლობალურ რისკის პრემიაზე.
საბოლოოდ, ტრამპის „მშვიდობის საბჭოს“ ცარიელი ფონდი აჩვენებს, რომ ომისშემდგომი აღდგენა მხოლოდ მილიარდიანი დაპირებების შეკრება არ არის. ეს არის ფინანსური ნდობის, პოლიტიკური ლეგიტიმაციის, უსაფრთხოების და ინსტიტუციური მართვის გამოცდა. ანალიტიკოსების, ექსპერტებისა და საერთაშორისო განვითარების სპეციალისტების შეფასებით, სანამ დონორებისთვის არ გახდება ნათელი, ვინ მართავს ფულს, რა წესებით იხარჯება ის და რა უსაფრთხოების გარემოში ხორციელდება პროექტები, 17 მილიარდი დოლარის დაპირებაც კი რეალურ ეკონომიკურ რესურსად ვერ გადაიქცევა. ღაზის აღდგენის მთავარი პრობლემა დღეს მხოლოდ ის არ არის, რომ ფული არ ჩაირიცხა. მთავარი პრობლემა ისაა, რომ ჯერ არ ჩანს სისტემა, რომელსაც ამ ფულის ეფექტიანად, გამჭვირვალედ და უსაფრთხოდ დახარჯვა შეუძლია.
წყაროები:
• https://www.ft.com/content/5ba3bd2c-0e0e-4306-84be-99d6d89b0d49
• https://www.timesofisrael.com/board-of-peace-urges-countries-that-promised-funds-for-gaza-to-pay-up/
• https://www.jpost.com/middle-east/article-897454
