ევროკავშირში თამბაქოს მოხმარება მხოლოდ ჯანდაცვის პრობლემა აღარ არის. ეს უკვე ფისკალური, შრომის ბაზრის, ჯანდაცვის ხარჯების და რეგულაციური პოლიტიკის საკითხია. Eurostat-ის მონაცემებით, 2023 წელს ევროკავშირის 15 წელს ზემოთ მოსახლეობის 24% რეგულარული მწეველი იყო. ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი ბულგარეთში დაფიქსირდა, სადაც მწეველთა წილი 37%-ს აღწევს. მას მოსდევს საბერძნეთი 36%-ით, ხოლო ყველაზე დაბალი მაჩვენებლები შვედეთსა და ნიდერლანდებშია, შესაბამისად 8% და 11%.

ეს განსხვავება აჩვენებს, რომ ევროკავშირის ერთიან ბაზარზე თამბაქოს მოხმარება თანაბრად არ მცირდება. ქვეყნების ნაწილში მკაცრი საგადასახადო პოლიტიკა, საზოგადოებრივ სივრცეებში მოწევის შეზღუდვა და პრევენციული კამპანიები შედეგს იძლევა, თუმცა სამხრეთ და აღმოსავლეთ ევროპის ნაწილში მოწევა კვლავ მაღალია. ბულგარეთის შემთხვევაში პრობლემა განსაკუთრებით მწვავეა მამაკაცებში, სადაც ყოველდღიური მწეველების წილი 37.6%-ს აღწევს, ქალებში კი 20.7%-ს. Eurostat-ის მიხედვით, ბულგარეთში 35-54 წლის მამაკაცთა ნაწილში ყოველდღიური მოწევის მაჩვენებელი 45%-საც აჭარბებს.

ეკონომიკური კუთხით, თამბაქო სახელმწიფოსთვის ორმაგი ეფექტის მქონე სექტორია. ერთი მხრივ, აქციზი და დამატებული ღირებულების გადასახადი ბიუჯეტში მნიშვნელოვან შემოსავალს ქმნის. მეორე მხრივ, მოწევა ზრდის ჯანდაცვის ხარჯებს, ამცირებს შრომის პროდუქტიულობას და ზრდის ავადობის გამო დაკარგული სამუშაო დღეების რაოდენობას. SmokeFree Partnership-ის შეფასებით, ევროკავშირისა და თავისუფალი ვაჭრობის ევროპული ასოციაციის ქვეყნებში მოწევასთან დაკავშირებული პირდაპირი და არაპირდაპირი ხარჯები 97.7 მილიარდ ევროს აღწევს, აქედან თითქმის 50 მილიარდი ევრო პირდაპირი სამედიცინო ხარჯებია.

ბულგარეთის მაგალითი კარგად აჩვენებს ამ ფისკალურ დილემას. მსოფლიო ბანკის შეფასებით, 2021 წელს ბულგარეთში ე.წ. ჯანმრთელობის გადასახადებმა დაახლოებით 3.2 მილიარდი ლევი შეადგინა, რაც ქვეყნის მთლიანი შიდა პროდუქტის 2.3% იყო. ამ შემოსავლის 96% თამბაქოზე მოდიოდა. ეს ნიშნავს, რომ ბიუჯეტი თამბაქოს დაბეგვრიდან მნიშვნელოვან შემოსავალს იღებს, თუმცა მაღალი მოხმარება ეკონომიკისთვის გრძელვადიან ტვირთად რჩება.

ევროკავშირი პრობლემის გადაჭრას ორი მიმართულებით ცდილობს. პირველი არის ჯანდაცვითი პოლიტიკა, რომლის მიზანია, 2040 წლისთვის თამბაქოს მომხმარებელთა წილი 5%-ზე დაბლა ჩამოვიდეს. ეს მიზანი ევროპის კიბოს წინააღმდეგ ბრძოლის გეგმაშია გაწერილი, რომლის საერთო ბიუჯეტი 4 მილიარდ ევროს შეადგენს. დაფინანსება სხვადასხვა ინსტრუმენტიდან მოდის, მათ შორის EU4Health-ის პროგრამიდან.

მეორე მიმართულება საგადასახადო პოლიტიკაა. 2025 წლის ივლისში ევროკომისიამ თამბაქოს დაბეგვრის დირექტივის განახლება წარადგინა. ინიციატივა ითვალისწინებს მინიმალური აქციზის ზრდას, ელექტრონული სიგარეტების, გახურებადი თამბაქოსა და ნიკოტინის პაკეტების დაბეგვრას, ასევე ნედლი თამბაქოს უკეთეს კონტროლს, რათა შემცირდეს არალეგალური ვაჭრობა. ევროკომისიის შეფასებით, მოქმედი წესები მოძველებულია, რადგან ბოლო ძირითადი ჩარჩო 2010 წლიდან მოდის და ახალი ნიკოტინის პროდუქტები ბაზარზე უკვე ფართოდ არის გავრცელებული.

ფინანსური თვალსაზრისით, თამბაქო ევროკავშირის მომავალი ბიუჯეტისთვისაც მნიშვნელოვანი ხდება. Reuters-ის მიხედვით, ევროკომისიის 2028-2034 წლების ბიუჯეტის შემოსავლების ახალ წყაროებს შორის განიხილება თამბაქოს აქციზის მექანიზმი, რომელმაც შესაძლოა წელიწადში საშუალოდ 11.2 მილიარდი ევრო მოიტანოს. ეს აჩვენებს, რომ თამბაქოს პოლიტიკა მხოლოდ ჯანმრთელობის საკითხი აღარ არის და ევროკავშირის ფისკალურ არქიტექტურაშიც შედის.

ანალიტიკოსები და ჯანდაცვის ეკონომიკის სპეციალისტები ამგვარ დასკვნას აკეთებენ: თამბაქოს დაბეგვრა მოკლევადიან პერიოდში ბიუჯეტს ზრდის, მაგრამ თუ მაღალი მოხმარება შენარჩუნდა, ეკონომიკა უფრო დიდ დანაკარგს იღებს ჯანდაცვის ხარჯების, შრომისუნარიანობის შემცირებისა და ნაადრევი სიკვდილიანობის გამო. ამიტომ ეფექტიანი პოლიტიკა მხოლოდ აქციზის ზრდა არ არის. საჭიროა კონტრაბანდასთან ბრძოლა, ახალგაზრდებზე მარკეტინგის შეზღუდვა, ახალი ნიკოტინის პროდუქტების რეგულირება და პრევენციული კამპანიების დაფინანსება.

ბულგარეთის ლიდერობა მწეველთა რაოდენობით ევროკავშირისთვის მხოლოდ სტატისტიკური ფაქტი არ არის. ეს არის მაგალითი იმისა, როგორ შეიძლება ერთ სექტორში ბიუჯეტის მოკლევადიანი ინტერესი და ეკონომიკის გრძელვადიანი ჯანმრთელობა ერთმანეთს დაუპირისპირდეს. თუ ევროკავშირი 2040 წლის მიზანს სერიოზულად უყურებს, თამბაქოს პოლიტიკა უფრო მკაცრი, უფრო ერთიანი და ფინანსურად უკეთ მხარდაჭერილი უნდა გახდეს.

წყაროები: