მსოფლიო საფინანსო სისტემაში ბოლო წლების ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო პროცესი საერთაშორისო ვალუტებს შორის ძალთა ბალანსის ცვლილებაა. მიუხედავად იმისა, რომ ამერიკული დოლარი კვლავ ინარჩუნებს ლიდერის პოზიციას, ევროპული ცენტრალური ბანკის (ECB) უახლესი შეფასებით, ევროს საერთაშორისო როლი იზრდება, ხოლო ცენტრალური ბანკები რეზერვების დივერსიფიკაციის მიზნით სულ უფრო აქტიურად ეძებენ ალტერნატივებს. ამ პროცესში მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს ბრიტანულ ფუნტ სტერლინგსაც, რომელიც მსოფლიოს ერთ-ერთ მთავარ სარეზერვო ვალუტად რჩება.

ევროპული ცენტრალური ბანკის ანგარიშის მიხედვით, ევრო მსოფლიოში მეორე ყველაზე მნიშვნელოვანი საერთაშორისო ვალუტაა. საერთაშორისო სავალუტო რეზერვებში მისი წილი დაახლოებით 20 პროცენტის ფარგლებში მერყეობს, რაც ბოლო წლებში შედარებით სტაბილურ მაჩვენებელს წარმოადგენს. ამასთან, ECB აღნიშნავს, რომ 2025 წელს ევროს პოზიციები განსაკუთრებით გამყარდა საერთაშორისო ობლიგაციების ბაზარზე, სადაც ევროში ნომინირებული ვალის გამოშვებამ რეკორდულ დონეს მიაღწია. ასევე გაიზარდა ევროს როლი მწვანე და მდგრადი ფინანსების ბაზარზე.

ევროს გაძლიერებას რამდენიმე ფაქტორი განაპირობებს. ერთ-ერთი მთავარი მიზეზი ინვესტორებისა და ცენტრალური ბანკების მცდელობაა, შეამცირონ დამოკიდებულება ამერიკულ დოლარზე. რუსეთის წინააღმდეგ დაწესებული ფინანსური სანქციების შემდეგ არაერთმა ქვეყანამ სავალუტო რეზერვების სტრუქტურის გადახედვა დაიწყო. ECB-ის შეფასებით, ამ პროცესმა ევროს მიმართ ინტერესი გაზარდა, თუმცა ევროპის ფინანსური ბაზრების ფრაგმენტაცია კვლავ აფერხებს მის უფრო სწრაფ გაძლიერებას.

მიუხედავად ამ ცვლილებებისა, დოლარი კვლავ მსოფლიოს მთავარი სარეზერვო და სავაჭრო ვალუტაა. საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მონაცემებით, 2025 წლის ბოლოს გლობალურ სავალუტო რეზერვებში დოლარის წილი 56.8 პროცენტს შეადგენდა. ეს მნიშვნელოვნად აღემატება ნებისმიერი სხვა ვალუტის მაჩვენებელს. თუმცა ისტორიულ ჭრილში დოლარის წილი შემცირებულია. 1990-იანი წლების ბოლოს იგი 70 პროცენტს აღემატებოდა, დღეს კი დაახლოებით 57 პროცენტამდეა ჩამოსული.

ექსპერტების შეფასებით, დოლარის გავლენის შემცირება მის დასუსტებას არ ნიშნავს. ამერიკული ვალუტა კვლავ დომინირებს საერთაშორისო ვაჭრობაში, გლობალურ საფინანსო ბაზრებზე, ენერგორესურსებით ვაჭრობასა და საერთაშორისო გადახდებში. უფრო მეტიც, ინგლისის ბანკის ანალიზის მიხედვით, დოლარის, როგორც მსოფლიო სარეზერვო ვალუტის სტატუსი კვლავ ქმნის ძლიერ მოთხოვნას ამერიკულ ფინანსურ აქტივებზე და აშშ-ის ეკონომიკის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან უპირატესობად რჩება.

ფუნტ სტერლინგის ისტორია ამ პროცესების საინტერესო მაგალითია. მე-20 საუკუნის დასაწყისში მსოფლიო რეზერვების უდიდესი ნაწილი სწორედ ფუნტში ინახებოდა, თუმცა მოგვიანებით ეს როლი დოლარმა გადაიბარა. მიუხედავად ამისა, ბრიტანული ვალუტა დღემდე ინარჩუნებს გავლენიან პოზიციას. ინგლისის ბანკის წევრების შეფასებით, ფუნტი კვლავ შედის მსოფლიოს წამყვან სარეზერვო ვალუტებს შორის და ცენტრალური ბანკების რეზერვებში დაახლოებით 5 პროცენტიანი წილი უკავია.

საინტერესოა, რომ ბოლო წლებში გლობალური სავალუტო სისტემის ტრანსფორმაციაში კიდევ ერთი მოთამაშე გამოჩნდა — ოქრო. ECB-ის უახლესი ანგარიშის თანახმად, 2025 წლის ბოლოს ოქრომ მსოფლიოს ცენტრალური ბანკების რეზერვებში ამერიკულ სახელმწიფო ობლიგაციებსაც კი გადაასწრო და საერთო რეზერვების 27 პროცენტი შეადგინა. ეს ტენდენცია მიანიშნებს, რომ ქვეყნები არა მხოლოდ სხვადასხვა ვალუტებს შორის, არამედ ტრადიციულ აქტივებს შორისაც ანაწილებენ რისკებს.

ანალიტიკოსების შეფასებით, უახლოეს წლებში მსოფლიო სავარაუდოდ არ გადავა ერთპოლუსიანი სავალუტო სისტემიდან სრულად მრავალპოლუსიან მოდელზე, თუმცა დოლარის აბსოლუტური დომინაცია თანდათან მცირდება. ევრო პოზიციებს ნელა, მაგრამ სტაბილურად იმყარებს, ფუნტი ინარჩუნებს ისტორიულ მნიშვნელობას, ხოლო ოქრო და სხვა აქტივები ცენტრალური ბანკების სტრატეგიებში სულ უფრო დიდ ადგილს იკავებს. შედეგად, გლობალური ფინანსური სისტემა უფრო დივერსიფიცირებული ხდება, ვიდრე ეს ბოლო რამდენიმე ათწლეულის განმავლობაში იყო.

წყაროები: