სებ-ის მიერ ჩატარებული ინფლაციური მოლოდინების კვლევის თანახმად, ჯერ კიდევ მარტის თვეში როგორც ფინანსური ბაზრის მონაწილეთა, ისე კერძო სექტორის და ბიზნესის წარმომადგენლების ინფლაციური მოლოდინები გაიზარდა.
კვლევითი დოკუმენტის თანახმად, გაზრდილია რესპოდენტთა რაოდენობა, რომლებიც მომდევნო ერთი წლის განმავლობაში ფასების 6-8%-ის ფარგლებში ზრდას მოელიან.
საქართველოს პარლამენტის საფინანსო-საბიუჯეტო კომიტეტის სხდომაზე საქართველოს ეროვნული ბანკის 2025 წლიური ანგარიშის განხილვისას ყურადღება გამახვილდა ანტიინფლაციური ღონისძიებების ფარგლებში სავალუტო პოლიტიკის მნიშვნელობაზე, რადგან სებ-ს პრეზიდენტმაც დაადასტურა, რომ უკანასკნელ თვეებში სამომხმარებლო ფასების ინფლაციის მატება ძირითადად გამოიწვია სწორედ იმპორტის გაძვირებამ, განსაკუთრებით საწვავზე და სხვა ენერგომატარებლებზე, რომელთა ადგილობრივი ფასების ფორმირებაზე გავლენას ახდენს ლარის სავალუტო გაცვლითი კურსი.
ნიშნავს თუ არა ეს, რომ რეფინანსირების განაკვეთის გაზრდის მიუხედავად, რაც სებ-მა პრევენციული მიზნით 8.25% ნიშნულამდე განახორციელა 6 მაისს გამართული მონეტარული პოლიტიკის სხდომაზე, მხოლოდ მონეტარული პოლიტიკის გამკაცრებით და ფულის გაძვირებით თავად სებ-ც ნაკლებ ეფექტს მოელის ფასების სტაბილიზაციისთვის ?
აგრეთვე აღსანიშნავია, რომ სებ-მა კომერციულ ბანკებს შეუმცირა უცხოურ ვალუტაში სავალდებულო სარეზერვო მოთხოვნის ნორმა მაქსიმუმ 20%-მდე მანამდე არსებული 25% ნიშნულიდან.
რა გავლენას მოახდენს საერთაშორისო სავალუტო რეზერვების მდგომარეობაზე და რაც მთავარია, გამონთავისუფლებული სავალუტო რესურსების კომერციული ბანკებისთვის დაბრუნება რამდენად გამოიწვევს უახლოეს პერიოდში ლარის გამყარებას, რომელიც თავად სებ-ს პრეზიდენტის ნათია თურნავას თქმით ხელს შეუწყობდა იმპორტის კომპონენტში ინფლაციის მოთოკვას ?
აღნიშნულ საკითხებზე "კომერსანტი" ესაუბრა ეკონომიკის პროფესორს და საერთაშორისო ფინანსების სპეციალისტს არჩილ იაკობაშვილს, რომელიც აგრეთვე 2007-2024 წლებში თავად იყო საქართველოს ეროვნული ბანკის საერთაშორისო სავალუტო რეზერვების პორტფელის მენეჯერი.
- ხომ არ დააგვიანა სებ-მა მონეტარული პოლიტიკის ფარგლებში სავალუტო კურსზე აქცენტის გაკეთება იმის გათვალისწინებით, რომ 2025 წელი იყო რეკორდული საერთაშორისო რეზერვების შევსების კუთხით და პირველად ეროვნული ბანკის ისტორიაში რეზერვების ადექვატურობის დონემ 100% გადააჭარბა ?
2025 წელს მონეტარული პოლიტიკა ისედაც ზომიერად გამკაცრებულ რეჟიმში ხორციელდებოდა. მოკლევადიანი ფულის ღირებულების ნეიტრალური დონე შეადგენდა 7% სხვა მაკროეკონომიკური პარამეტრების გათვალისწინებით, მაგრამ სებ-ს ოფიციალური რეფინანსირების განაკვეთი 8% ნიშნულზე ორი წლის განმავლობაში უცვლელი ჰქონდა.
შესაბამისად, წინასწარ განსაზღვრა რთული იყო, მაგრამ დღევანდელი გადასახედიდან ნამდვილად დაგვიანებული შეიძლება ეწოდოს სავალუტო კურსზე აქცენტის გაკეთებას და ეს იმ ფონზე, რომ ფინანსურ-ტექნიკური კუთხით ბლუმბერგის ტერმინალში ბიმაჩის პლატფორმაზე, რომლითაც ახორციელებს სებ ამჟამად ინტერვენციებს, ლარის გამყარებაზე მეტი ორიენტაცია ნამდვილად იყო შესაძლებელი.
ბლუმბერგი და ბიმაჩი 2010 წლიდან იმიტომ იქნა შემოღებული, რომ მანამდე არსებული ბირჟის პლატფორმისგან განსხვავებით გარიგების მხარეებს, რომელთა შორის არიან ძირითადად ფინანსური ინსტიტუტები (კომერციული ბანკები, საინვესტიციო ბანკები, მიკროსაფინანსო ორგანიზაციები, სადაზღვევო კომპანიები, საპენსიო ფონდი), აგრეთვე მსხვილი სამრეწველო კომპანიები (ნავთობიმპორტიორები, ენერგოკომპანიები, სამშენებლო კომპანიები, სავაჭრო ქსელები), ერთმანეთთან მეტი კომუნიკაციის შესაძლებლობა სებ-ს გარეშე ჰქონოდათ.
სებ-ს სავალუტო ინტერვენციებში, რომელთა თითქმის ყოველდღიურად განხორციელებითაც 2025 წელს შეივსო რეზერვები 2.5 მლრდ დოლარით, ნიშნავს, რომ სებ იყო გარიგების ერთ-ერთი მხარე, კერძოდ მყიდველის როლში, და სრულად სებ-ს ხელში იყო, გამყარების მიმართულებით უფრო პროაქტიური ყოფილიყო, ან თუ მხოლოდ ბიმაჩით ვერ ახერხებდა ლარის კურსის აქტიურად დაწევას, მაშინ სავალუტო აუქციონებიც ჩაეტარებია, როგორც ინტერვენციის მეორე ფორმა, ამ გზით შეევსო რეზერვები და ლარიც უფრო მეტად გაემყარებია.
2025 წელს ლარი გამყარდა მხოლოდ 10 თეთრით 2.7 ნიშნულზე. ამის ნაცვლად რომ 2025 წელს ლარის კურსი 2.5 ნიშნულზე დასრულებულიყო, რომლისთვის საჭირო ფინანსურ ინსტრუმენტებს და სავაჭრო-ტექნიკურ ალგორითმს სებ ნამდვილად ფლობს და თავად სრულად აკონტროლებს, ჯერ იმპორტის კომპონენტში, ხოლო შემდეგ მთლიან ინფლაციაში შედარებით უფრო მსუბუქი სურათი გვექნებოდა.
მთლიანმა ინფლაციამ მატება დაიწყო ოქტომბრიდან, რაც მთავრობის მხრიდან დეფიციტური ხარჯვის გაძლიერებით იყო გამოწვეული, რომელმაც დეკემბერში წლიურ პიკს მიაღწია 1.5 მლრდ ლარის მოცულობაზე. ასე დიდი თანხის მონეტარულ არხებში გაწოვას, რაც საბიუჯეტო-ფისკალური მიზეზით იყო გამოწვეული, სამი თვე მაინც სჭირდება.
დეკემბერ-იანვარში იფეთქა სასურსათო ინფლაციამ, რაც ტრადიციულად საახალწლო შესყიდვებთან და სხვა სეზონებთან შედარებით მოხმარების წახალისებასთან არის დაკავშირებული, რაშიც იმპორტიც აქტიურად მონაწილეობს.
2026 წლის მარტიდან დაიწყო საწვავმა და ენერგომატარებლებმა გაძვირება საერთაშორისო გეოპოლიტიკური რისკების გაზრდის ფონზე, რაც უკვე მთელ სამომხმარებლო კალათას გადაეცემა, და რომელშიც იმპორტის მსუყე წილის გამო ლარის სავალუტო გაცვლითი კურსი ყველაზე მნიშვნელოვან როლს ასრულებს, რასაც ნავთობიმპორტიორებიც და ენერგოკომპანიებიც ყოველთვის ხაზს უსვამენ.
აპრილის ინფლაცია ოფიციალურად 6% დაფიქსირდა, ალბათ, მაისსა და ივნისში მაჩვენებელი 6.5% ფარგლებში იქნება, და იმედია, ეს იქნება პიკიც, რომლის შემდეგ პროინფლაციური პროცესები შენელდება.
მონეტარული პოლიტიკის გადასახედიდან უკვე დამდგარი ფაქტია, რომ საქართველო ინფლაციის საერთაშორისო ტალღას ნაკლებად მომზადებული დახვდა, რის გამოც სავალუტო პოლიტიკის გააქტიურება დღის წესრიგში უნდა დაბრუნდეს.
- გრძელვადიან პერიოდში ხომ არ უნდა გადაიხედოს ან თავიდან შემუშავდეს სავალუტო პოლიტიკა იმ მიზნით, რომ იმპორტის ზეწოლა შემცირდეს ინფლაციაზე ?
მოდი პირველ რიგში დავაფიქსიროთ, რომ 2010 წლიდან სავალუტო პოლიტიკა საერთოდ არ არსებობს, მიუხედავად იმისა, რომ რეფინანსირების განაკვეთი, ღია ბაზრის ოპერაციები, კომერციული ბანკებისთვის სარეზერვო მოთხოვნები და სავალუტო კურსი მონეტარული პოლიტიკის ერთიან პაკეტს ქმნიან.
სავალუტო ბაზრის მოკლევადიან რყევებზე განცხადებები არ კეთდება, რისთვისაც ნამდვილად არსებობს სწორი არგუმენტები დამატებითი აჟიოტაჟის თავიდან ასაცილებლად, მაგრამ გრძელვადიანი პერიოდისთვის ნამდვილად საჭიროა სავალუტო-პოლიტიკური მიზნების მკაფიოდ ფორმულირება, და კიდევ უფრო მნიშვნელოვანია, თუ როგორ უნდა განხორციელდეს, რომ მონეტარულმა ხელისუფლებამ დასახულ მიზანს მიაღწიოს.
პირველ რიგში უნდა განისაზღვროს, რომ მომხმარებლებისთვის და ინვესტორებისთვის მყარი ლარი უფრო სასარგებლოა, რის გამოც ეკონომიკურ პოლიტიკაში ლარის გამყარებას უფრო უნდა ჰქონდეს პრიორიტეტი, ვიდრე ლარის გაუფასურებას და ეს მიზნები სებ-ს ინტერვენციების ალგორითმშიც უნდა აისახოს.
პროაქტიური გამყარება და გაუფასურებისგან დაცვა არ ნიშნავს ფიქსირებული სავალუტო რეჟიმის შემოღებას და ჩემი აზრით, არც ღირს ამაზე ფიქრი, რადგან საქართველოს ეკონომიკა ვერც აკმაყოფილებს კურსის დაფიქსირების წინაპირობებს და ამის ინიცირებაც ავანტიურა იქნებოდა. სავალუტო კურსის მოქცევა ფიქსირებულ რეჟიმში უფრო ენერგოექსპორტიორი ქვეყნების პრაქტიკაა - აზერბაიჯანი, თურქმენეთი და ა.შ.
ფიქსირებული კურსი არ უნდა ჰქონდეს ლარს, მაგრამ არც იმის თქმაა სწორი, რომ თავისუფლად მცურავი სავალუტო რეჟიმი აქვს ლარს, როგორც ეროვნულ ვალუტას. თუ თავისუფლად მცურავი სავალუტო რეჟიმია, მაშინ ინტერვენციებიც არ უნდა განხორციელდეს არცერთი მიმართულებით.
ლარის კურსი იმყოფება მართვად მცურავ რეჟიმში (Managed Floating). ე.ი. მსჯელობაში შემოდის სიტყვა „მართვა“, რაც სავალუტო პოლიტიკაში ნიშნავს მიზნის დასახვას, ბაზრის მონაწილეთა დაინტერესებას რომ ჩაერთონ მიზნის მიღწევაში და საზოგადოებისგან ნდობის და მხარდაჭერის მოპოვებას.
ბაზრის მონაწილეები არიან ძირითადად კომერციული ბანკები, მაგრამ ისინი საკუთარი პოზიციებით არ გამოდიან სავალუტო ბაზარზე, არამედ კლიენტების დავალებით. ორივე დიდ საერთაშორისო კომერციულ ბანკს საკმაოდ სერიოზული შიდა ბაზრებიც აქვთ საკუთარი კლიენტებისთვის. როდესაც დარეზერვების ნორმა უცხოურ ვალუტაში ასეთი მაღალია, ბაზრის მონაწილეებსაც ეკარგებათ ინტერესი რომ ცენტრალურ ბანკს დაეხმარონ მიზნის მიღწევაში. ამ მიმართულებით გადაიდგა პირველი ნაბიჯი, როდესაც ბოლო გადაწყვეტილებით დარეზერვების ნორმა უცხოურ ვალუტაში 5%-თ შემცირდა 20% ნიშნულზე და იმედია, ასე გაგრძელდება.
საზოგადოებისგან მხარდაჭერაც აუცილებელია, მაგრამ მხოლოდ ბიმაჩის ინტერვენციებით, რომლებიც დახურულია და მომდევნო თვის 25 რიცხვამდე ელოდება საზოგადოება მის შედეგებს, ამ მხარდაჭერას ვერ მოიპოვებ. ამიტომაც სასურველი იქნება, რომ სავალუტო პოლიტიკასთან დაკავშირებით კომუნიკაციის მექანიზმიც გადახალისდეს.
- ცნობილია, რომ უცხოურ ვალუტაში დარეზერვების ნორმა, რომელსაც სებ კომერციულ ბანკებს უწესებს, წარმოადგენს მნიშვნელოვან ინსტრუმენტს საერთაშორისო სავალუტო რეზერვების შესავსებად. ამის ფონზე, სებ-თვის ხომ მნიშვნელოვანია, რომ სავალუტო ბაზარზე რაოდენობრივი ეფექტი უფრო წინ დააყენოს ვიდრე გაცვლითი კურსის ეფექტი და ამით ხელი შეეშალოს პროაქტიურ გამყარებეს სავალუტო პოლიტიკის მიზნებში ?
დიახ, ეგ ნამდვილად ეგრეა, მაგრამ თავის მხრივ სებ-მაც ხომ იცის, რომ კომერციული ბანკების კლიენტების აქტივს ეხება დარეზერვების ნორმის გამკაცრებით, არ წარმოადგენს ე.წ. წმინდა პროგრამულ რეზერვს და კლიენტის მოთხოვნის შემთხვევაში ჯერ სებ-ს მოუწევს კომერციული ბანკებისთვის აღნიშნული რესურსის დაუყონებლივ უკან გახმობა, ხოლო შემდეგ კლენტებისთვის დაბრუნება.
შევსების მხრიდან რეზერვის მიმდინარე მოცულობაში, რომელიც აპრილის მონაცემებით 6.5 აშშ დოლარის დონეზეა, მხოლოდ 3.5 მლრდ არის აქტიური პროგრამული რეზერვი, რომელიც ყოველდღიურ მართვას ექვემდებარება. დანარჩენი 2 მლრდ არის ე.წ. სავალდებულო რეზერვების ფონდი, რომელსაც კომერციული ბანკების მეანაბრეები განკარგავენ, 1 მლრდ სავალუტო ოქროშია განთავსებული და 0.5 მლრდ წარმოადგენს სებ-ს სასესხო აქტივს, ე.წ. ოვერდრაფტს საერთაშორისო სავალუტო ფონდში, რომელზეც საქართველოს აქტიური წვდომა ამჟამად სამწუხაროდ არც აქვს სსფ-ს პროგრამის შეჩერების გამო.
ზოგადად, უცხოურ ვალუტაში დარეზერვება წარმოადგენს მონეტარული პროტექციონიზმის ინსტრუმენტს, რომელიც ჩემი სუბიექტური აზრით, ეწინააღმდეგება ვალუტათშორის კონკურენციას, მიუხედავად იმისა, რომ მეც ლარიზაციის მომხრე ვარ, ოღონდ კონკურენტულ გარემოში და არა ხელოვნურად.
- როგორ შეუძლია მთავრობას ხელი შეუწყოს ახალ სავალუტო პოლიტიკას, რომელმაც საკუთარ გამოწვევად გამოაცხადა სასურსათო ინფლაციის შემცირება, რომელშიც აგრეთვე მნიშვნელოვანია იმპორტის წილი ?
ნამდვილად კარგი შეკითხვაა, მთავრობის შესაძლო როლზე აქცენტის გაკეთება, რომელიც სებ-ს სამწუხაროდ „უმადური სიძესავით“ ექცევა, შექსპირს რომ დავესეხო, მგონი „მეფე ლირიდან“.
ერთის მხრივ, სებ-ს მოგებების გარეშე მთავრობას ბიუჯეტის შევსება გაუჭირდებოდა (2025: 1 მლრდ ლარი ; 2026: 1.7 მლრდ ლარი), ხოლო მეორე მხრივ 2025 წლის მხოლოდ დეკემბერში 1.5 მლრდ ლარის დეფიციტური ხარჯვა თავს მოახვია სებ-ს, რამაც განაპირობა დეკემბერ-მარტში ფისკალური მიზეზით პროინფლაციური პროცესები, ე.ი. ჯერ კიდევ ნავთობის კრიზისამდე.
ჩემი აზრით, მთავრობის როლი ახალი სავალუტო პოლიტიკის რეალურად მხარდაჭერაში იქნება ის, რომ სავალუტო პოზიცია უნდა გამოასწოროს, რომელიც 2025 წლიდან უარყოფითია და კიდევ უფრო უარესდება, რადგან მთავრობა საკუთარი სავალუტო შემოსავლებით საერთოდ ვეღარ ფარავს საკუთარი სავალუტო ხარჯის დაფინანსებას.
უკანასკნელი 30 წლის განმავლობაში, ე.ი. ლარის ეროვნულ ვალუტად შემოღებიდან, მთავრობა ყოველთვის იყო არა მხოლოდ რეზერვების ხარჯვის მთავარი ბენეფიციარი, არამედ შევსების მთავარი კონტრიბუტორიც, მაგრამ 2025 წლიდან სურათი შეიცვალა.
უკვე მეორე წელიწადია, საერთაშორისო იზოლაციის პირობებში შეწყდა მნიშვნელოვანი საგარეო დაფინანსებები და მთავრობა ვეღარ ასრულებს საერთაშორისო სავალუტო რეზერვების კონტრიბუტორის ფუნქციას, მაგრამ განაგრძობს მათ ხარჯვას საგარეო ვალებზე მომსახურებისთვის, აგრეთვე მიმდინარე ხარჯებს ახორციელებს (საელჩოების შენახვა, უცხოეთში შესყიდვები და ა.შ.).
მთავრობას როგორც მინიმუმ 2 მლრდ დოლარი სავალუტო ხარჯები მაინც სჭირდება წელიწადში, რაც სებ-დან რეზერვების გახარჯვით ფინანსდება, ხოლო რეზერვების შევსება მთლიანად კერძო სექტორზე გახდა დამოკიდებული (ექსპორტის სავალუტო შემოსავლები, ემიგრანტების რემიტენსები, შემოსავლები ტურიზმიდან).
აგრეთვე, ნაკლებად შემოსდის მთავრობას ვალუტა ე.წ. ლარის ობლიგაციების გაყიდვით. მთლიანი პორტფელი, რომლის მოცულობა 12 მლრდ ლარის ფარგლებშია, უცხოელების მფლობელობაში, ე.ი. ვინც ვალუტა შემოიტანა ქართული ობლიგაციების შესაძენად, არის მხოლოდ 5%, რაც დაახლოებით 600 მლნ ლარს შეესაბამება. აგრეთვე, ადგილობრივ პრივატიზაციებში უცხოელების მონაწილეობა სამწუხაროდ ნულოვანია.
საბოლოო ჯამში, მთავრობის უარყოფითი სავალუტო პოზიცია უნდა გამოსწორდეს, თუ უნდა რომ სებ-მა ლარის გამყარებაზე ორიენტირებული სავალუტო პოლიტიკის განხორციელება შეძლოს, და მაინც და მაინც ბევრი დროც აღარ არის იმისთვის დარჩენილი, რომ ლარის კურსმა მთავრობის უარყოფითი სავალუტო პოზიციით შექმნილ ტვირთს გაუძლოს, მაქსიმუმ 2026 წლის ბოლომდე.
