რუსეთის მიერ დომინირებული ევრაზიული ეკონომიკური კავშირი ბოლო პერიოდში ახალი პოლიტიკური და ეკონომიკური გამოწვევის წინაშე აღმოჩნდა. მიზეზი სომხეთია, რომელმაც ევროკავშირთან დაახლოების კურსი კიდევ უფრო გაააქტიურა და ღიად დაიწყო საუბარი ევროპულ ინტეგრაციაზე. ეს პროცესი უკვე არა მხოლოდ პოლიტიკურ, არამედ ეკონომიკურ დისკუსიადაც იქცა როგორც თავად სომხეთში, ისე ევრაზიული კავშირის წევრ ქვეყნებში.
ევრაზიული ეკონომიკური კავშირის უმაღლესი საბჭოს სხდომაზე, რომელიც ასტანაში გაიმართა, წევრი სახელმწიფოების ლიდერებმა განსაკუთრებული ყურადღება დაუთმეს სომხეთის ევროკავშირში შესაძლო ინტეგრაციის საკითხს. რუსეთის პრეზიდენტმა ვლადიმირ პუტინი პირდაპირ განაცხადა, რომ ევრაზიულ ეკონომიკურ კავშირსა და ევროკავშირში ერთდროულად სრულფასოვანი მონაწილეობა პრაქტიკულად შეუძლებელია, რადგან ორივე გაერთიანებას განსხვავებული საბაჟო, სავაჭრო და მარეგულირებელი სისტემა აქვს. ამავე პოზიციას იზიარებენ კავშირის სხვა წევრი ქვეყნების ნაწილიც.
სომხეთის ხელისუფლება ამ ეტაპზე აცხადებს, რომ ევროკავშირში გაწევრიანების პროცესი გრძელვადიანი მიზანია და ქვეყანას ევრაზიული ეკონომიკური კავშირის დატოვების გადაწყვეტილება ჯერ არ მიუღია. თუმცა რეალურად სომხეთი სულ უფრო მეტად ცდილობს ეკონომიკური და პოლიტიკური კავშირების დივერსიფიკაციას. განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც მთიანი ყარაბაღის კონფლიქტისა და რეგიონული უსაფრთხოების კრიზისების ფონზე ერევანში გაიზარდა უკმაყოფილება რუსეთის უსაფრთხოების პოლიტიკის მიმართ.
ეკონომიკური თვალსაზრისით, საკითხი ბევრად უფრო რთულია, ვიდრე პოლიტიკური განცხადებები. ევრაზიული ეკონომიკური კავშირი სომხეთისთვის კვლავ ერთ-ერთი მთავარი სავაჭრო სივრცეა. ქვეყნის საგარეო ვაჭრობის მნიშვნელოვანი ნაწილი სწორედ კავშირის წევრ სახელმწიფოებზე მოდის, განსაკუთრებით კი რუსეთზე. ბოლო წლებში სომხეთის ეკონომიკური ზრდის ერთ-ერთი მთავარი ფაქტორი რუსეთის ბაზარზე ექსპორტის ზრდა, ფულადი გზავნილები და რუსული კაპიტალის გადაადგილება იყო.
ამავე დროს, ევროკავშირი სომხეთისთვის ყველაზე მსხვილ დონორად და ერთ-ერთ მთავარ საინვესტიციო პარტნიორად რჩება. ევროკავშირის პროგრამების ფარგლებში ქვეყანა იღებს ასეულობით მილიონი ევროს მოცულობის ფინანსურ და ტექნიკურ დახმარებას. ევროპული ფინანსური ინსტიტუტები აქტიურად აფინანსებენ ენერგეტიკულ, ინფრასტრუქტურულ, სატრანსპორტო და ციფრულ პროექტებს.
ანალიტიკოსების შეფასებით, სწორედ აქ ჩნდება სომხეთის მთავარი დილემა. ევროკავშირთან ინტეგრაცია ქვეყანას აძლევს უფრო ფართო ბაზარზე წვდომის, ინვესტიციების ზრდისა და ინსტიტუციური რეფორმების შესაძლებლობას, თუმცა ამავდროულად აჩენს რისკს, რომ ევრაზიული კავშირის ბაზარზე არსებული პრეფერენციების ნაწილი დაკარგოს. სპეციალისტები აღნიშნავენ, რომ სომხეთის ეკონომიკა ჯერ კიდევ მნიშვნელოვნად არის დაკავშირებული რუსეთთან და ამ კავშირის სწრაფი გაწყვეტა ქვეყნისთვის სერიოზულ ფინანსურ გამოწვევას შექმნის.
ევრაზიული ეკონომიკური კავშირისთვისაც საკითხი სტრატეგიულია. სომხეთი კავშირის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი წევრია სამხრეთ კავკასიაში და მისი ევროპისკენ მოძრაობა შესაძლოა სხვა ქვეყნებისთვისაც პოლიტიკური სიგნალი გახდეს. სწორედ ამიტომ ასტანაში გამართული დისკუსია ბევრად უფრო ფართო მნიშვნელობის იყო, ვიდრე ერთი ქვეყნის საგარეო კურსის განხილვა.
ექსპერტების შეფასებით, უახლოეს წლებში სომხეთი, სავარაუდოდ, შეეცდება ორივე მიმართულების შენარჩუნებას — ეკონომიკური სარგებელი ევრაზიული კავშირიდან და პარალელურად ევროკავშირთან მაქსიმალური დაახლოება. თუმცა თუ ევროკავშირში გაწევრიანების პროცესი რეალურ ფაზაში გადავა, ქვეყანას ადრე თუ გვიან არჩევანის გაკეთება მოუწევს.
საბოლოოდ, სომხეთის საკითხი უკვე იქცა ევრაზიული ეკონომიკური კავშირის მდგრადობის ერთ-ერთ ტესტად. ანალიტიკოსები მიიჩნევენ, რომ ეს პროცესი აჩვენებს, რამდენად შეუძლია რუსეთის მიერ დომინირებულ ეკონომიკურ ბლოკს წევრი ქვეყნების შენარჩუნება იმ პირობებში, როდესაც ევროკავშირი კვლავ რჩება უფრო მსხვილ ეკონომიკურ სივრცედ, უფრო დიდი საინვესტიციო შესაძლებლობებითა და ფინანსური მხარდაჭერის რესურსით.
სომხეთის დასავლური კურსი მხოლოდ ერევნის საგარეო პოლიტიკის საკითხი აღარ არის. ანალიტიკოსების შეფასებით, ეს პროცესი სამხრეთ კავკასიაში ძალთა ბალანსის გადანაწილების ერთ-ერთი მთავარი ფაქტორი ხდება.
თუ სომხეთი ეტაპობრივად ევროკავშირთან და დასავლურ ინსტიტუტებთან დაახლოებას გააგრძელებს, რეგიონში რუსეთის ეკონომიკური და პოლიტიკური გავლენა შესუსტდება. დღეს მოსკოვი სამხრეთ კავკასიაში მნიშვნელოვან პოზიციებს ინარჩუნებს როგორც ენერგეტიკის, ისე უსაფრთხოებისა და ვაჭრობის მიმართულებით, თუმცა ერევნის ევროპული ვექტორი ამ მოდელის გადახედვას ნიშნავს.
ეკონომიკური თვალსაზრისით, სომხეთის ევროკავშირთან ინტეგრაციის გაღრმავებამ შესაძლოა რეგიონში ახალი სავაჭრო და საინვესტიციო ნაკადები წარმოქმნას. ევროკავშირი მსოფლიოში ყველაზე დიდი ერთიანი ბაზარია, რომლის ეკონომიკა 20 ტრილიონ ევროზე მეტს აღემატება. ევროპულ ბაზრებზე უკეთესი წვდომა, ევროპული სტანდარტების დანერგვა და ევროპული კაპიტალის ზრდა სომხეთის ეკონომიკის ტრანსფორმაციას შეუწყობს ხელს.
ამავდროულად, შესაძლოა შეიცვალოს რეგიონული ლოგისტიკური და სატრანსპორტო დერეფნების მნიშვნელობაც. ევროკავშირი ბოლო წლებში განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევს შუა დერეფნის განვითარებას, რომელიც ჩინეთსა და ევროპას სამხრეთ კავკასიის გავლით აკავშირებს. სომხეთის დასავლური ორიენტაცია ზრდის ალბათობას, რომ ევროპულმა ფინანსურმა ინსტიტუტებმა მეტი რესურსი გამოყონ რეგიონული ინფრასტრუქტურის, ენერგეტიკისა და ტრანსპორტის განვითარებისთვის.
გეოპოლიტიკური თვალსაზრისით, სომხეთის კურსი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია საქართველოსთვისაც. თუ სამხრეთ კავკასიაში ორი ქვეყანა, საქართველო და სომხეთი, უფრო მჭიდროდ დაუკავშირდებიან ევროპულ ეკონომიკურ სივრცეს, რეგიონი ევროკავშირის აღმოსავლეთ პარტნიორობის პოლიტიკაში კიდევ უფრო დიდ მნიშვნელობას შეიძენს. ეს შესაძლოა აისახოს როგორც ინფრასტრუქტურულ ინვესტიციებზე, ისე სავაჭრო, ენერგეტიკულ და ციფრულ პროექტებზე.
მეორე მხრივ, ექსპერტები მიუთითებენ რისკებზეც. სომხეთის სწრაფმა დაშორებამ ევრაზიულ ეკონომიკურ კავშირს შეიძლება მოკლევადიან პერიოდში გაართულოს მისი წვდომა რუსულ ბაზარზე, გაზარდოს ენერგეტიკული და სავაჭრო ხარჯები და დამატებითი ეკონომიკური ადაპტაცია გახადოს საჭირო. სწორედ ამიტომ, სპეციალისტების შეფასებით, ერევანი უახლოეს წლებში შეეცდება ბალანსის პოლიტიკის შენარჩუნებას და არა რომელიმე ბანაკში სწრაფად გადასვლას.
საბოლოოდ, ანალიტიკოსები მიიჩნევენ, რომ სომხეთის დასავლური კურსი შესაძლოა იქცეს ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან მოვლენად სამხრეთ კავკასიის ეკონომიკური და პოლიტიკური არქიტექტურისთვის ბოლო ათწლეულის განმავლობაში. თუ პროცესი გაგრძელდა, რეგიონში შეიცვლება სავაჭრო ნაკადები, საინვესტიციო პრიორიტეტები, სატრანსპორტო დერეფნების მნიშვნელობა და თავად ძალთა გეოპოლიტიკური ბალანსიც. სწორედ ამიტომ სომხეთის არჩევანი უკვე მხოლოდ ეროვნული პოლიტიკის საკითხი აღარ არის — ის სამხრეთ კავკასიის მომავლის ერთ-ერთ განმსაზღვრელ ფაქტორად ყალიბდება.
