ევროკავშირში სერბეთის გაწევრიანების შესახებ მოლაპარაკებების მომდევნო ეტაპი 8 ქვეყანამ დაბლოკა.

ევროკავშირის რვა ქვეყანამ სერბეთთან გაწევრიანების მოლაპარაკებების შემდეგი ეტაპის დაწყებას მხარი არ დაუჭირა. ნიდერლანდები, შვედეთი, ფინეთი, ბელგია, ესტონეთი, ლიეტუვა, ბულგარეთი და ხორვატია ეწინააღმდეგებიან მესამე კლასტერის გახსნას, რომელიც კონკურენტუნარიანობას, ეკონომიკურ და მონეტარულ პოლიტიკას, გადასახადებს, საბაჟოს, დასაქმებას, სოციალურ პოლიტიკას, განათლებას, მეცნიერებასა და ციფრულ ტრანსფორმაციას აერთიანებს. დანიის, ლუქსემბურგისა და ლატვიის პოზიციაც ჯერ საბოლოოდ დადებითი არ არის. რადგან ახალი კლასტერის გასახსნელად ევროკავშირის 27-ვე წევრის თანხმობაა საჭირო, რვა ქვეყნის წინააღმდეგობა პროცესს ფაქტობრივად აჩერებს.

ევროკომისია სერბეთის წინსვლას მხარს უჭერს და აცხადებს, რომ ბელგრადმა ნაწილობრივ შეასრულა მოთხოვნები სასამართლო სისტემის, საარჩევნო კანონმდებლობის, მედიის რეგულირებისა და ევროკავშირის საგარეო პოლიტიკასთან თანამშრომლობის მიმართულებით. თუმცა რამდენიმე წევრი ქვეყანა ამ ნაბიჯებს არასაკმარისად მიიჩნევს და ყურადღებას ამახვილებს დემოკრატიული ინსტიტუტების მდგომარეობაზე, სასამართლოს დამოუკიდებლობაზე, მედიაზე ზეწოლაზე, საპროტესტო აქციების დროს ძალადობის შემთხვევებსა და რუსეთთან ურთიერთობაზე. სერბეთს ევროკავშირის სანქციებთან რუსეთის წინააღმდეგ კვლავ არ აქვს სრული თანხვედრა, მიუხედავად იმისა, რომ ბელგრადი უკრაინის ტერიტორიულ მთლიანობას მხარს უჭერს და კიევთან პოლიტიკური კონტაქტებიც გააძლიერა.

ამ გადაწყვეტილებით წევრობა ფორმალურად არ უქმდება, თუმცა სერბეთის მოლაპარაკებები კიდევ უფრო ხანგრძლივდება. ქვეყანა ევროკავშირის წევრობაზე განაცხადს 2009 წელს წარადგენდა, კანდიდატის სტატუსი 2012 წელს მიიღო, ოფიციალური მოლაპარაკებები კი 2014 წელს დაიწყო. 35 მოლაპარაკების თავიდან სერბეთს 22 თავი აქვს გახსნილი და მხოლოდ ორი დროებით დახურული. ბოლო კლასტერი 2021 წლის დეკემბერში გაიხსნა, რაც აჩვენებს, რომ პროცესი უკვე რამდენიმე წელია თითქმის გაყინულია.

ეკონომიკური თვალსაზრისით, მთავარი რისკი არა თავად კლასტერის გაუხსნელობა, არამედ ევროკავშირის ფინანსურ რესურსებზე წვდომის შესაძლო შეზღუდვაა. გაფართოების საკითხებში ევროკომისარმა მარტა კოსმა განაცხადა, რომ დემოკრატიული უკუსვლის გაგრძელების შემთხვევაში სერბეთმა შესაძლოა დაახლოებით €1.5 მილიარდის მიღების შესაძლებლობა დაკარგოს ევროკავშირის დასავლეთ ბალკანეთის ზრდისა და რეფორმების ფონდიდან. ბელგრადს ამ მექანიზმიდან უკვე მიღებული აქვს დაახლოებით €110 მილიონი, დარჩენილი თანხის გადარიცხვა კი კონკრეტული რეფორმების შესრულებაზეა დამოკიდებული.

€1.5 მილიარდი სერბეთის დაახლოებით 6.5-მილიონიან მოსახლეობაზე პირობითად გადანაწილების შემთხვევაში ერთ მცხოვრებზე დაახლოებით €231-ს შეესაბამება. ეს არ არის მოქალაქეებზე პირდაპირ გასანაწილებელი თანხა, თუმცა მასშტაბი აჩვენებს, რამდენად მნიშვნელოვანი შეიძლება იყოს დაფინანსება ინფრასტრუქტურისთვის, ენერგეტიკისთვის, ციფრული გარდაქმნისთვის, ბიზნესგარემოს გაუმჯობესებისა და კერძო ინვესტიციების მოსაზიდად. დაფინანსების შეჩერება ავტომატურად არ ნიშნავს, რომ მთელი თანხა დაიკარგება, მაგრამ რეფორმების დაგვიანება გადადებს პროექტებს და ზრდის მათი გაძვირების რისკს.

სერბეთის ეკონომიკა ევროკავშირთან უკვე მჭიდროდ არის დაკავშირებული. ევროკომისიის ბოლო სრული მონაცემებით, 2024 წელს ევროკავშირზე სერბეთის მთლიანი საგარეო ვაჭრობის 58.3% მოდიოდა, ორმხრივი სავაჭრო ბრუნვა კი დაახლოებით €40 მილიარდს აღწევდა. სერბეთის ექსპორტმა ევროკავშირის ბაზარზე თითქმის €19 მილიარდი შეადგინა, ხოლო ევროკავშირთან სავაჭრო დეფიციტი €5.2 მილიარდამდე გაიზარდა. შესაბამისად, პოლიტიკური დაძაბულობის მიუხედავად, ევროკავშირი ქვეყნის მთავარი სავაჭრო, საინვესტიციო და ტექნოლოგიური პარტნიორია.

მოლაპარაკებების გაჭიანურებას მოკლევადიან პერსპექტივაში სავაჭრო შეღავათები არ აუქმებს და კომპანიებს ევროკავშირის ბაზარზე წვდომას არ უკეტავს. თუმცა გრძელვადიანი გაურკვევლობა ზრდის პოლიტიკურ რისკს, აფერხებს რეგულაციების ევროკავშირთან დაახლოებას და შეიძლება გავლენა მოახდინოს ინვესტორების გადაწყვეტილებებზე, განსაკუთრებით საბანკო სექტორში, ენერგეტიკაში, მწვანე ტექნოლოგიებში, წარმოებასა და ტრანსპორტში. მესამე კლასტერის გახსნა სწორედ იმ მიმართულებების რეფორმებს მოიცავს, რომლებიც ბიზნესისთვის გადასახადების პროგნოზირებადობას, საბაჟო პროცედურების გამარტივებას, კონკურენციის წესებსა და ადამიანური კაპიტალის განვითარებას განსაზღვრავს.

საერთაშორისო სავალუტო ფონდი 2026 წელს სერბეთის ეკონომიკის დაახლოებით 2.8%-იან ზრდას და 5.2%-იან ინფლაციას პროგნოზირებს. ფონდის შეფასებით, ძლიერი მმართველობის, კორუფციის კონტროლის, შრომის ბაზრისა და ბიზნესგარემოს გაუმჯობესების რეფორმებს ხუთწლიან პერიოდში ქვეყნის ეკონომიკური გამოშვების მნიშვნელოვნად გაზრდის პოტენციალი აქვს. შესაბამისად, ევროკავშირის მოთხოვნების შესრულება მხოლოდ პოლიტიკური პირობა არ არის, ის პროდუქტიულობის, ინვესტიციებისა და ეკონომიკური ზრდის საკითხიცაა.

პოლიტიკური ფონი სერბეთისთვის დამატებით რთულდება. ევროკომისიის 2026 წლის გამოკითხვით, ევროკავშირში გაწევრიანებას სერბეთის მოსახლეობის მხოლოდ 31% უჭერს მხარს, რაც დასავლეთ ბალკანეთის კანდიდატ ქვეყნებს შორის ყველაზე დაბალი მაჩვენებელია. პროცესის ხანგრძლივობა და ურთიერთბრალდებები ევროკავშირისადმი სკეპტიციზმს აძლიერებს, ხოლო პრეზიდენტი ალექსანდრ ვუჩიჩი უკვე საჯაროდ ამბობს, რომ უახლოეს წლებში ევროკავშირის ფართო გაფართოებას არ ელოდება.

რვა ქვეყნის ვეტო ამიტომ მხოლოდ ტექნიკური შეფერხება არ არის. ეს არის სიგნალი, რომ ევროკავშირის წევრი ქვეყნების ნაწილი ეკონომიკურ და გეოპოლიტიკურ თანამშრომლობას დემოკრატიულ რეფორმებზე მკაცრად აბამს. სერბეთისთვის მთავარი საფრთხე მყისიერი სავაჭრო დანაკარგი კი არა, ევროკავშირის ფონდების შეფერხება, ინვესტორთა ნდობის შესუსტება და მეზობელ კანდიდატ ქვეყნებთან ჩამორჩენაა. მთავარი ეკონომიკური კითხვა ახლა ის არის, შეძლებს თუ არა ბელგრადი ისეთი რეფორმების გატარებას, რომლებიც €1.5-მილიარდიან დაფინანსებას შეინარჩუნებს და ქვეყნის მთავარ ბაზართან უფრო ღრმა ინტეგრაციას აღადგენს.

წყაროები