პარიზის სასამართლომ იშვიათი რუსული ლიტერატურული გამოცემების მასშტაბური ქურდობის საქმეზე ექვსი საქართველოს მოქალაქე დამნაშავედ ცნო და სხვადასხვა ვადით თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯა. საქმე, რომელიც თავდაპირველად ბიბლიოთეკებიდან წიგნების დაკარგვის ფაქტებით დაიწყო, საბოლოოდ ევროპის მასშტაბით მოქმედი ორგანიზებული დანაშაულებრივი ქსელის ერთ-ერთ ყველაზე გახმაურებულ გამოძიებად იქცა.

საფრანგეთის პროკურატურის ინფორმაციით, ბრალდებულები დამნაშავედ ცნეს ორგანიზებულ დანაშაულებრივ ჯგუფში მონაწილეობაში, კულტურული ფასეულობების ქურდობასა და დანაშაულებრივი შეთქმულების ფარგლებში მოქმედებაში. სასამართლოს გადაწყვეტილებით, ყველაზე მკაცრი სასჯელი, შვიდი წლით თავისუფლების აღკვეთა, მიხეილ ზ.-ს მიესაჯა, ხოლო სხვა ბრალდებულებმა ოთხიდან ექვს წლამდე პატიმრობა მიიღეს.

საქმის განსაკუთრებული მნიშვნელობა მხოლოდ ქურდობების მასშტაბით არ განისაზღვრება. ბოლო წლებში ევროპის ბიბლიოთეკებიდან, უნივერსიტეტებიდან და ეროვნული არქივებიდან გაუჩინარდა მილიონობით ევროს ღირებულების რუსული კლასიკური ლიტერატურის იშვიათი გამოცემები, მათ შორის ალექსანდრე პუშკინის, ნიკოლაი გოგოლისა და მიხაილ ლერმონტოვის უნიკალური ნამუშევრები, რომელთა ნაწილი მეცხრამეტე საუკუნის დასაწყისით თარიღდება

საქმე უკვე გასცდა ჩვეულებრივი კრიმინალური საქმის ფარგლებს. გამოძიების მასალებისა და ევროპული სამართალდამცავი უწყებების შეფასებით, საქმე ეხება ევროპის მასშტაბით მოქმედ ორგანიზებულ ქსელს, რომელმაც რამდენიმე წლის განმავლობაში მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე ძვირფასი კულტურული კოლექციები დააზარალა.

საფრანგეთის პროკურატურის ცნობით, ბრალდებულებს ედავებიან ორგანიზებულ დანაშაულებრივ ჯგუფში მონაწილეობას, კულტურული ფასეულობების ქურდობასა და დანაშაულებრივი შეთქმულების ფარგლებში მოქმედებას. ზოგიერთ მათგანს 10 წლამდე პატიმრობა ემუქრება.

საქმის განსაკუთრებული მნიშვნელობა მხოლოდ ქურდობის მასშტაბს არ უკავშირდება. ბოლო წლებში ევროპის ბიბლიოთეკებიდან, უნივერსიტეტებიდან და ეროვნული არქივებიდან გაუჩინარდა მილიონობით ევროს ღირებულების რუსული კლასიკური ლიტერატურის იშვიათი გამოცემები, რომელთა ნაწილი XIX საუკუნის დასაწყისით თარიღდება. საუბარია ალექსანდრე პუშკინის, ნიკოლაი გოგოლის, მიხეილ ლერმონტოვისა და სხვა ავტორების უნიკალურ გამოცემებზე, რომელთა საბაზრო ღირებულება ასობით ათას ევროს აღწევს.

საფრანგეთის ეროვნული ბიბლიოთეკის (BnF), ლიონის École Normale Supérieure-ის დიდროს ბიბლიოთეკისა და პარიზის BULAC-ის მასალების მიხედვით, ბრალდებულები სპეციალურად შედიოდნენ საცავებში, იღებდნენ ფოტოებს, ზომავდნენ გამოცემებს და გარკვეული პერიოდის შემდეგ ორიგინალებს მაღალი ხარისხის ასლებით ანაცვლებდნენ. სწორედ ამ მეთოდმა გაართულა ქურდობების დროული აღმოჩენა.

გამოძიების მიხედვით, ერთ-ერთი მთავარი ფიგურა, მიხეილ ზ., მხოლოდ საფრანგეთის ეროვნულ ბიბლიოთეკას 2023 წლის განმავლობაში დაახლოებით 40-ჯერ ესტუმრა. იგი აცხადებდა, რომ XIX საუკუნის რუსულ ლიტერატურაზე სამეცნიერო კვლევას ატარებდა. მოგვიანებით აღმოჩნდა, რომ საცავიდან დაკარგული იყო ცხრა იშვიათი გამოცემა, ხოლო ზარალი დაახლოებით 650 000 ევროდ შეფასდა.

საფრანგეთის საქმე იზოლირებული შემთხვევა არ არის. Europol-ისა და Eurojust-ის მონაცემებით, მსგავსი დანაშაულები გამოვლინდა საფრანგეთში, გერმანიაში, პოლონეთში, ლიეტუვაში, ლატვიაში, ესტონეთში, შვეიცარიასა და ჩეხეთში. სწორედ ამიტომ 2024 წელს შეიქმნა ერთობლივი საერთაშორისო საგამოძიებო ჯგუფი, რომელმაც რამდენიმე ქვეყანაში ერთდროულად ჩაატარა ოპერაციები.

განსაკუთრებული ყურადღება მიიქცია ლიეტუვის შემთხვევამ, სადაც სასამართლომ მიხეილ ზ. დამნაშავედ ცნო დაახლოებით 606 000 ევროს ღირებულების იშვიათი გამოცემების ქურდობაში და მას 3 წლითა და 4 თვით თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯა. კიდევ ერთი ბრალდებული, ბექა თ., ესტონეთში უკვე იხდის სასჯელს ანალოგიური დანაშაულისთვის.

გამოძიების ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო ნაწილი მოპარული წიგნების შემდგომ ბედს უკავშირდება. 2024 წელს რუსულმა სააუქციონო სახლმა „ლიტფონდმა“ აუქციონზე გამოიტანა პუშკინის „კავკასიის ტყვის“ გამოცემა, რომელიც ფრანგი გამომძიებლების შეფასებით, საფრანგეთის ეროვნული ბიბლიოთეკიდან მოპარული ეგზემპლარის იდენტური იყო. აუქციონის ორგანიზატორები აცხადებდნენ, რომ გამოცემა კერძო კოლექციიდან ჰქონდათ მიღებული და მისი შეძენის დოკუმენტაცია 2014-2015 წლებით თარიღდებოდა.

ამ ფაქტმა გამოძიებას კიდევ ერთი მიმართულება მისცა. ევროპელი გამომძიებლების ნაწილი არ გამორიცხავს, რომ საქმე მხოლოდ ფინანსურ ინტერესს არ უკავშირდებოდეს. სასამართლო მასალებში აღნიშნულია, რომ ზოგიერთი მოპარული გამოცემა რუსეთის კერძო კოლექციებსა და აუქციონებზე აღმოჩნდა. ამ ფონზე გაჩნდა ვერსია, რომ შესაძლოა არსებობდეს მოთხოვნა რუსული კულტურული მემკვიდრეობის დაბრუნებაზე, განსაკუთრებით უკრაინაში რუსეთის შეჭრის შემდეგ გამწვავებული პოლიტიკური დაპირისპირების პირობებში.

თუმცა, ამ ჰიპოთეზის დასადასტურებლად საჯაროდ ხელმისაწვდომი მტკიცებულებები ამ ეტაპზე არ არსებობს და ოფიციალური გამოძიება ძირითადად ორგანიზებული დანაშაულის ვერსიაზეა კონცენტრირებული.

საერთაშორისო ექსპერტები აღნიშნავენ, რომ კულტურული ფასეულობების უკანონო ბაზარი მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე მომგებიანი არალეგალური სექტორია. UNESCO-სა და Interpol-ის შეფასებით, ხელოვნების ნიმუშებითა და კულტურული მემკვიდრეობის ობიექტებით უკანონო ვაჭრობა ყოველწლიურად მილიარდობით დოლარის ბრუნვას ქმნის. განსხვავებით ძვირფასი ლითონებისა და ნარკოტიკებისგან, კულტურული ფასეულობების გადაადგილება ხშირად ნაკლებად კონტროლდება, ხოლო მათი წარმომავლობის დადგენა გაცილებით რთულია.

სწორედ ამიტომ ბოლო წლებში ევროპის უმსხვილესმა ბიბლიოთეკებმა უსაფრთხოების პოლიტიკა მნიშვნელოვნად გაამკაცრეს. საფრანგეთის ეროვნული ბიბლიოთეკა, ბრიტანეთის ბიბლიოთეკა და სხვა ინსტიტუტები აქტიურად ნერგავენ მაღალი გარჩევადობის ციფრულ კატალოგებს, ხელოვნური ინტელექტის სისტემებსა და მრავალდონიან ავტორიზაციას, რათა იშვიათ გამოცემებთან წვდომა უფრო მკაცრად გაკონტროლდეს.

BnF-ის ადვოკატი ალექსანდრ დე კონი აცხადებს, რომ დაკარგული გამოცემების დაბრუნების იმედი ჯერ კიდევ არსებობს.

„კულტურული მემკვიდრეობა საზოგადოებისთვის ხელმისაწვდომი უნდა იყოს, თუმცა მისი დაცვა მუდმივად უნდა გაძლიერდეს,“ აცხადებს იგი.

ამ ეტაპზე მოპარული გამოცემების უმეტესობა კვლავ დაკარგულად ითვლება. თუმცა ევროპული სამართალდამცავი ორგანოების შეფასებით, პარიზის პროცესი შესაძლოა გარდამტეხი აღმოჩნდეს არა მხოლოდ კონკრეტული საქმისთვის, არამედ კულტურული მემკვიდრეობის წინააღმდეგ ჩადენილი საერთაშორისო დანაშაულების გამოძიების პრაქტიკისთვისაც.

საბოლოოდ, ეს საქმე კიდევ ერთხელ აჩვენებს, რომ კულტურული მემკვიდრეობა მხოლოდ ისტორიული ღირებულება აღარ არის. იშვიათი წიგნები, ხელნაწერები და არქივები დღეს უკვე მაღალი ღირებულების აქტივებადაც განიხილება, რომელთა გარშემოც მილიონობით ევროს არალეგალური ბაზარი ჩამოყალიბდა. სწორედ ამიტომ ევროპისთვის ეს საქმე მხოლოდ ბიბლიოთეკებიდან დაკარგული წიგნების ისტორია აღარ არის, არამედ ბრძოლაა კულტურული მემკვიდრეობის, უსაფრთხოებისა და საერთაშორისო ორგანიზებული დანაშაულის წინააღმდეგ.

ამ ეტაპზე მოპარული გამოცემების უმრავლესობა კვლავ დაკარგულად ითვლება. მიუხედავად მრავალწლიანი საერთაშორისო გამოძიებისა და გამოტანილი განაჩენებისა, წიგნების დიდი ნაწილი ჯერაც არ არის აღმოჩენილი. თუმცა Europol-ისა და Eurojust-ის შეფასებით, პარიზის სასამართლოს გადაწყვეტილება მნიშვნელოვან პრეცედენტს ქმნის კულტურული მემკვიდრეობის წინააღმდეგ ჩადენილი საერთაშორისო დანაშაულების გამოძიებისა და დასჯის მიმართულებით.

საბოლოოდ, „ოპერაცია პუშკინმა“ კიდევ ერთხელ აჩვენა, რომ კულტურული მემკვიდრეობა მხოლოდ ისტორიული ან აკადემიური ღირებულების მატარებელი აღარ არის. იშვიათი წიგნები, ხელნაწერები და საარქივო კოლექციები დღეს უკვე მაღალი ღირებულების აქტივებადაც მიიჩნევა, რომელთა გარშემოც მრავალმილიონიანი საერთაშორისო შავი ბაზარი არსებობს. სწორედ ამიტომ ევროპისთვის ეს საქმე მხოლოდ ბიბლიოთეკებიდან დაკარგული წიგნების ისტორია აღარ არის. ეს არის ბრძოლა კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის, საერთაშორისო უსაფრთხოებისა და ორგანიზებული დანაშაულის წინააღმდეგ.

წყაროები