ევროკავშირი ხელოვნური ინტელექტის მიმართ ორმაგ სტრატეგიას აძლიერებს. ერთი მხრივ, ბრიუსელი ქმნის საერთო სამეცნიერო ინფრასტრუქტურას, რომელმაც AI ევროპის კვლევისა და ინოვაციის მთავარ ინსტრუმენტად უნდა აქციოს. მეორე მხრივ, ევროპული პოლიტიკა სულ უფრო მკაფიოდ აღიარებს, რომ ხელოვნური ინტელექტი მხოლოდ ეკონომიკური შესაძლებლობა არ არის. ის შეიცავს რისკებს, რომლებიც ეხება ადამიანის უფლებებს, განათლებას, შრომის ბაზარს, დეზინფორმაციას, პირად მონაცემებს და ძალაუფლების კონცენტრაციას.

ამ მიდგომის ერთ-ერთი მთავარი პროექტია RAISE, ანუ Resource for AI Science in Europe. ევროკომისიის ხედვით, ეს იქნება ვირტუალური საერთოევროპული ინსტიტუტი, რომელიც გააერთიანებს მეცნიერებს, მონაცემებს, კვლევით რესურსებს, გამოთვლით სიმძლავრეებს და დაფინანსებას. მიზანი ის არის, რომ ევროპელმა მკვლევრებმა ხელოვნური ინტელექტი გამოიყენონ არა იზოლირებულად, ცალკეული ლაბორატორიების შესაძლებლობების ფარგლებში, არამედ როგორც საერთო სამეცნიერო სისტემა, რომელიც მედიცინიდან ეკოლოგიამდე, აგროსექტორიდან ჰუმანიტარულ მეცნიერებებამდე მრავალ მიმართულებას მოემსახურება.

RAISE-ის პრაქტიკული მნიშვნელობა განსაკუთრებით ჩანს იმ პრობლემაში, რომელიც დღეს თითქმის ყველა მოწინავე კვლევას აწუხებს. თანამედროვე AI კვლევა საჭიროებს დიდ მონაცემებს, მაღალი ხარისხის მონაცემთა ბაზებს და ძვირადღირებულ გამოთვლით რესურსს. ეს რესურსები კი უნივერსიტეტებისა და კვლევითი ჯგუფების დიდ ნაწილს დამოუკიდებლად არ აქვს. სწორედ ამიტომ RAISE უნდა გახდეს ერთგვარი ცენტრალური კვანძი, რომელიც მეცნიერებს მისცემს წვდომას მონაცემებზე, სუპერკომპიუტერებზე და მომავალ AI გიგაფაბრიკებზე.

ევროკომისიის მონაცემებით, RAISE-ის საწყისი ეტაპი ექსკლუზიურად Horizon Europe-ის პროგრამით ფინანსდება. 2025 წლის სამუშაო პროგრამაში მისთვის 33 მილიონი ევროა გამოყოფილი, ხოლო 2026 და 2027 წლების სამუშაო პროგრამაში, 107 მილიონი ევრო. გარდა ამისა, Horizon Europe-ის ფარგლებში განიხილება 600 მილიონი ევროს წვლილი, რომელიც მეცნიერებისა და სტარტაპებისთვის AI გიგაფაბრიკებზე წვდომის უზრუნველყოფას უნდა მოხმარდეს. ეს ნიშნავს, რომ RAISE მხოლოდ კვლევითი ქსელი არ არის. ის ევროპისთვის გამოთვლითი სუვერენიტეტისა და სამეცნიერო კონკურენტუნარიანობის პროექტიცაა.

ევროკავშირისთვის ეს საკითხი ეკონომიკურადაც სტრატეგიულია. ბოლო წლებში ხელოვნური ინტელექტის გლობალური კონკურენცია დიდწილად ამერიკის შეერთებული შტატებისა და ჩინეთის ტექნოლოგიური კომპანიების გარშემო კონცენტრირდა. ევროპას ძლიერი უნივერსიტეტები, კვლევითი ცენტრები და ინდუსტრიული ბაზა აქვს, მაგრამ ხშირად აკლია მასშტაბი, კაპიტალი, მონაცემთა ერთიანი ინფრასტრუქტურა და სწრაფი კომერციალიზაციის გარემო. RAISE სწორედ ამ დანაკლისის შემცირებას ცდილობს. თუ ევროპელი მეცნიერები და სტარტაპები უფრო იოლად მიიღებენ მონაცემებსა და გამოთვლით სიმძლავრეებს, გაიზრდება შანსი, რომ კვლევა უფრო სწრაფად გადაიქცეს სამედიცინო, კლიმატურ, აგროტექნოლოგიურ ან ინდუსტრიულ პროდუქტად.

ამასთან, ევროკავშირი AI-ს განვითარებას არ უყურებს მხოლოდ ზრდისა და პროდუქტიულობის თვალით. მეორე სტატია, რომელიც ხელოვნური ინტელექტის საფრთხეებს ეხება, ხაზს უსვამს იმ პრობლემას, რომ AI-ს შესაძლებლობების ზრდასთან ერთად იზრდება მისი სოციალური და სამართლებრივი რისკებიც. ბელგიელი ტექნოფილოსოფოსის, ლუი პოლ ვერვურტის შეფასებით, თანამედროვე AI-ს ცნობიერება იმ ფორმით, როგორც ადამიანებში გვესმის, ჯერ არ აქვს, თუმცა მისი ქცევა უკვე საკმარისად რთული და ხშირად არაპროგნოზირებადია იმისთვის, რომ საზოგადოებამ სიფრთხილე გამოიჩინოს.

ამ რისკების ნაწილი ფუტურისტულ სცენარებს უკავშირდება, მაგალითად, სუპერინტელექტს, რომელიც მომავალში შესაძლოა ადამიანის კონტროლს გასცდეს. თუმცა ბევრად უფრო აქტუალური და პრაქტიკული საფრთხეები უკვე დღეს არსებობს. მათ შორისაა დიპფეიკები, პერსონალური მონაცემების ბოროტად გამოყენება, ინფორმაციული ბუშტების გაძლიერება, ბავშვებისა და სტუდენტების კოგნიტიური უნარების დასუსტება, AI-ზე გადაჭარბებული დამოკიდებულება და ისეთი სისტემების გამოყენება, რომელთა გადაწყვეტილების ლოგიკა ბოლომდე გამჭვირვალე არ არის.

ეს არის მიზეზი, რატომაც ევროკავშირი ცდილობს, AI-ის განვითარება ერთდროულად ორი ინსტრუმენტით მართოს. პირველი არის ინვესტიცია, მეორე, რეგულაცია. ევროკავშირის AI Act მსოფლიოში პირველი ყოვლისმომცველი სამართლებრივი ჩარჩოა ხელოვნური ინტელექტისთვის. ის რისკზე დაფუძნებულ მიდგომას იყენებს და AI სისტემებს რამდენიმე კატეგორიად ყოფს. მიზანია, ევროპაში ხელოვნური ინტელექტი განვითარდეს ისე, რომ დაიცვას უსაფრთხოება, ფუნდამენტური უფლებები და ადამიანის ცენტრალურობა.

ბიზნესისთვის ეს ორმაგი მოდელი ერთდროულად შესაძლებლობაცაა და ხარჯიც. შესაძლებლობა იმაშია, რომ ევროპული კომპანიები, უნივერსიტეტები და სტარტაპები უფრო დიდ საჯარო რესურსზე მიიღებენ წვდომას. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ისეთ სექტორებში, სადაც AI-ს გამოყენება პირდაპირ ეკონომიკურ ეფექტს იძლევა, მათ შორის ჯანდაცვაში, წარმოებაში, სოფლის მეურნეობაში, მობილობასა და ენერგეტიკაში. ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის ანგარიშის მიხედვით, ევროკავშირის კოორდინირებული AI გეგმა სწორედ ამ მაღალი გავლენის სექტორებში ხელოვნური ინტელექტის დანერგვასა და მასშტაბირებაზეა ორიენტირებული.

ხარჯი კი რეგულაციებსა და შესაბამისობაში ჩნდება. კომპანიებს მოუწევთ AI სისტემების ტესტირება, რისკების შეფასება, მონაცემთა ხარისხის კონტროლი, გამჭვირვალობის სტანდარტების დაცვა და ზოგ შემთხვევაში, მარეგულირებელ მოთხოვნებთან შესაბამისობის დამტკიცება. ეს განსაკუთრებით მძიმე შეიძლება იყოს მცირე და საშუალო ბიზნესისთვის, რომელსაც დიდი ტექნოლოგიური და იურიდიული გუნდები არ ჰყავს. თუმცა ანალიტიკოსები და ტექნოლოგიური პოლიტიკის სპეციალისტები მიუთითებენ, რომ გრძელვადიან პერსპექტივაში სანდოობის სტანდარტი შეიძლება ევროპული AI პროდუქტების კონკურენტულ უპირატესობად იქცეს.

სექტორის ეკონომიკური შეფასებისას მნიშვნელოვანია, რომ AI უკვე აღარ არის მხოლოდ ტექნოლოგიური ინდუსტრიის თემა. ის გავლენას ახდენს კაპიტალის ბაზრებზე, შრომის პროდუქტიულობაზე, ენერგიის მოხმარებაზე, მონაცემთა ცენტრებზე, ნახევარგამტარებზე და საჯარო პოლიტიკაზე. AI მოდელების განვითარება საჭიროებს უზარმაზარ ენერგიასა და გამოთვლით ინფრასტრუქტურას, რაც ზრდის მოთხოვნას მონაცემთა ცენტრებზე, ელექტროენერგიაზე, ჩიპებზე და ღრუბლოვან სერვისებზე. შესაბამისად, RAISE-ის მსგავსი პროექტები მხოლოდ მეცნიერების დაფინანსება არ არის. ეს არის ინვესტიცია იმ ინფრასტრუქტურაში, რომელიც მომავალ ეკონომიკურ კონკურენციას განსაზღვრავს.

ევროპის მთავარი გამოწვევა ბალანსია. ზედმეტად სუსტი რეგულაცია გაზრდის დეზინფორმაციის, დისკრიმინაციის, თაღლითობისა და სოციალური ზიანის რისკებს. ზედმეტად მძიმე რეგულაცია კი შესაძლოა ინოვაციას შეანელოს და კომპანიები სხვა ბაზრებისკენ გადაამისამართოს. ანალიტიკოსები, ექსპერტები და ტექნოლოგიური პოლიტიკის სპეციალისტები სწორედ ამიტომ მიიჩნევენ, რომ ევროკავშირის AI სტრატეგიის წარმატება დამოკიდებული იქნება არა მხოლოდ თანხის მოცულობაზე, არამედ იმაზე, რამდენად სწრაფად და ეფექტიანად შეძლებს ევროპა კვლევის, ბიზნესის, რეგულაციისა და საზოგადოების ინტერესების დაკავშირებას.

RAISE-ის ეკონომიკური ეფექტი მოკლევადიან პერიოდში კვლევითი გრანტებით, ინფრასტრუქტურული პროექტებით და აკადემიურ ქსელებში ინვესტიციებით გამოჩნდება. საშუალო ვადაში მისი მიზანია AI-ზე დაფუძნებული სამეცნიერო აღმოჩენების დაჩქარება, სტარტაპების გაძლიერება და ევროპული ინდუსტრიისთვის ახალი ტექნოლოგიური გადაწყვეტების შექმნა. გრძელვადიან პერსპექტივაში კი პროექტის წარმატება იმით შეფასდება, შეძლებს თუ არა ევროპა ხელოვნური ინტელექტის გამოყენებით ისეთი სფეროების გაძლიერებას, სადაც მას გლობალური კონკურენტული უპირატესობა აქვს, მათ შორის მედიცინაში, კლიმატის კვლევაში, სამრეწველო ავტომატიზაციაში, აგროტექნოლოგიებსა და პასუხისმგებლიან ტექნოლოგიურ რეგულაციაში.

საბოლოოდ, ევროკავშირის AI პოლიტიკა ორ მთავარ გზავნილს აერთიანებს. ხელოვნური ინტელექტი შეიძლება გახდეს ევროპული მეცნიერებისა და ეკონომიკის ზრდის ერთ-ერთი მთავარი ძრავა, მაგრამ მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მის განვითარებას თან ახლავს პასუხისმგებლობა, კონტროლი და საზოგადოების ნდობა. სწორედ ამიტომ ევროპა ცდილობს, AI-სთან მიმართებით არა მხოლოდ სწრაფი ინოვატორი, არამედ წესების დამწესებელი და სანდო ტექნოლოგიური სივრცე იყოს.

წყაროები:

• Euro-Pulse, ევროკავშირში გაჩნდება საერთო რესურსი AI-ის დახმარებით მოწინავე სამეცნიერო ტექნოლოგიების განვითარებისთვის
https://euro-pulse.ru/news/v-es-poyavitsya-obshhij-resurs-dlya-razvitiya-peredovyh-nauchnyh-tehnologij-s-pomoshhyu-ii/

• Euro-Pulse, ახლოსაა მანქანების აჯანყება? რით არის საშიში ხელოვნური ინტელექტი
https://euro-pulse.ru/eurotrend/vosstanie-mashin-blizko-chem-opasen-iskusstvennyj-intellekt/

• ევროკომისია, RAISE, Resource for AI Science in Europe
https://research-and-innovation.ec.europa.eu/strategy/strategy-research-and-innovation/our-digital-future/european-ai-science-strategy/raise-resource-ai-science-europe_en

• ევროკომისია, European AI in Science Strategy
https://research-and-innovation.ec.europa.eu/strategy/strategy-research-and-innovation/our-digital-future/european-ai-science-strategy_en

• ევროკომისია, AI Act
https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/regulatory-framework-ai

• OECD, Progress in Implementing the European Union Coordinated Plan on Artificial Intelligence
https://www.oecd.org/en/publications/progress-in-implementing-the-european-union-coordinated-plan-on-artificial-intelligence-volume-2_3ac96d41-en/full-report/overview_6ef2d8f8.html

• Science Business, EU launches AI strategies to boost competitiveness and science
https://sciencebusiness.net/news/ai/eu-launches-ai-strategies-boost-competitiveness-and-science