საქართველოს საცალო სავაჭრო (რითეილ) ბაზარზე მომხმარებლის ქცევისა და საფასო პოლიტიკის მონიტორინგის სრულიად ახალი ეტაპი იწყება. მთავრობის ინიციატივით ამოქმედებული პლატფორმა ekalata.gov.ge მიზნად ისახავს იმას, რაც აქამდე ქართული ბაზრისთვის ერთ-ერთ მთავარ გამოწვევად რჩებოდა — რეალურ დროში ფასების სრულ გამჭვირვალობას.

ახალი ვებგვერდი მომხმარებელს საშუალებას აძლევს, თვალი ადევნოს 13 ძირითადი დასახელების პირველადი მოხმარების პროდუქტის ფასს 12 უმსხვილეს სუპერმარკეტების ქსელში. ერთი შეხედვით, ეს არის მარტივი ციფრული ხელსაწყო, თუმცა ეკონომიკური ანალიზის თვალსაზრისით, პლატფორმა ბაზარზე ჯანსაღი კონკურენციის გაზრდისა და ე.წ. „ინფორმაციული ასიმეტრიის“ აღმოფხვრის სერიოზული მექანიზმია.

საქართველო არ არის პიონერი ამ მიმართულებით. ფასების ციფრული მონიტორინგი მსოფლიოს ბევრ ქვეყანაში ინფლაციასთან ბრძოლისა და მომხმარებელთა უფლებების დაცვის აპრობირებული, ეფექტური ინსტრუმენტია.

საერთაშორისო გამოცდილება: ვინ და როგორ აკონტროლებს ფასებს ონლაინ?

გლობალური პრაქტიკა აჩვენებს, რომ „ფასების გამჭვირვალობის“ პრინციპი ორგვარად მუშაობს: სახელმწიფო იძულებითი პლატფორმებით ან კერძო, ტექნოლოგიური სექტორის აქტიურობით.

1. საბერძნეთი — e-Katanalotis და რეიტინგების წნეხი

საბერძნეთის მთავრობის მიერ შექმნილი პლატფორმა „e-Katanalotis“ სტრუქტურულად ყველაზე მეტად ჰგავს ქართულ „ეკალათას“. ვებგვერდი და მობილური აპლიკაცია ყოველდღიურ რეჟიმში აახლებს ათასობით პროდუქტის ფასს წამყვან მარკეტებში.

შედეგი: ბერძნულმა გამოცდილებამ აჩვენა, რომ ფასების საჯაროობამ მსხვილ ქსელებს შორის იძულებითი მარკეტინგული წნეხი შექმნა. რეიტინგების სათავეში მოსახვედრად და მომხმარებლის შესანარჩუნებლად, ქსელებმა უფრო ხშირი და აგრესიული საფასო ფასდაკლებების სტრატეგიას მიმართეს.

2. ისრაელი — კანონმდებლობა, რომელმაც „ფასების ომი“ გამოიწვია

ისრაელმა უფრო რადიკალურ გზას მიმართა. ქვეყანაში მოქმედებს მკაცრი „ფასების გამჭვირვალობის კანონი“, რომელიც ყველა მსხვილ საცალო მოვაჭრეს ავალდებულებს, თავისი ფასების სრული ბაზა ღია ციფრულ ფორმატში (Open Data) გამოაქვეყნოს.

ამ ღია მონაცემებზე დაყრდნობით, კერძო დეველოპერებმა შექმნეს ათობით კონკურენტული აპლიკაცია. მომხმარებელს შეუძლია შტრიხკოდის დასკანირებით მომენტალურად გაიგოს, კონკრეტულ უბანში რომელ მაღაზიაშია ყველაზე იაფი სამომხმარებლო კალათა. ამან გამოიწვია მასშტაბური „ფასების ომი“ რითეილერებს შორის, რამაც საბოლოო ჯამში პროდუქტების რეალური გაიაფება განაპირობა.

3. დიდი ბრიტანეთი — კერძო ინოვაციები და ფასის ისტორია

ბრიტანეთში პროცესს არა სახელმწიფო, არამედ კერძო სექტორი და სტარტაპები მართავენ. პლატფორმები, როგორიცაა Trolley.co.uk, დეტალურად აკონტროლებენ ისეთი გიგანტების საფასო პოლიტიკას, როგორებიცაა Tesco, ASDA და Sainsbury's.

აქ მთავარი აქცენტი ფასის ისტორიაზეა. მომხმარებელს შეუძლია ნახოს გრაფიკი, თუ როგორ იცვლებოდა პროდუქტის ღირებულება ბოლო თვეების განმავლობაში, რაც გამორიცხავს მარკეტების მხრიდან ფასდაკლებებით მანიპულირებას (მაგალითად, ფასის ხელოვნურ გაზრდას ფასდაკლების გამოცხადებამდე).

რა ეკონომიკურ ეფექტს იძლევა ფასების მონიტორინგის საიტი?

საერთაშორისო გამოცდილებაზე დაყრდნობით, ekalata.gov.ge-სგან ბაზარზე რამდენიმე ძირითადი მიმართულებით ელიან გავლენას:

  • ინფორმირებული არჩევანი და დროის ოპტიმიზაცია: მომხმარებელი ზოგავს ფინანსურ და დროით რესურსს. ფასების შესადარებლად რამდენიმე ლოკაციაზე ფიზიკურად მისვლა საჭირო აღარ არის.

  • ფსიქოლოგიური და რეპუტაციული წნეხი რითეილერებზე: როდესაც ბრენდმა იცის, რომ მისი საფასო პოლიტიკა კონკურენტის გვერდით, საჯარო ეკრანზე „ეჯიბრება“ სხვას, ის მაქსიმალურად არიდებს თავს ფასის უსაფუძვლო, სპეკულაციურ მატებას.

  • ინფლაციის შეკავების არაპირდაპირი მექანიზმი: გამჭვირვალობა ამცირებს ბაზარზე ასიმეტრიული ინფორმაციით გამოწვეულ მარჟებს, რაც დადებითად აისახება ზოგად ინფლაციურ ფონზე.

  • კონკურენციის სტიმულირება: საშუალო და შედარებით მცირე ქსელებს ეძლევათ რეალური შანსი, მოქნილი საფასო პოლიტიკითა და მიზნობრივი ფასდაკლებებით მიიზიდონ ის მომხმარებელი, რომელიც აქამდე ინერციით მხოლოდ უმსხვილეს ბრენდებს ენდობოდა.

ანალიტიკური ხედვა: რა გამოწვევები რჩება?

ეკონომიკური ანალიზის თვალსაზრისით, უნდა გვესმოდეს, რომ მხოლოდ ვებგვერდის არსებობა ფასებს მექანიკურად ვერ დაწევს, თუ ქვეყანაში მაღალია იმპორტის პირველადი ღირებულება, გლობალური ლოგისტიკური ხარჯები ან ვალუტის კურსის მერყეობა. საიტი ებრძვის არა ობიექტურ ეკონომიკურ ფაქტორებს, არამედ შიდა ბაზარზე არსებულ არაჯანსაღ მარჟებსა და არაინფორმირებულობას.

ამასთანავე, პროექტის გრძელვადიანი წარმატება დამოკიდებულია ორ მთავარ ფაქტორზე: მონაცემთა განახლების სისწრაფესა (რეალურ დროში ასახვა) და პროდუქტების ნომენკლატურის გაფართოებაზე. 13 პროდუქტი კარგი საწყისი წერტილია, თუმცა რეალური გავლენისთვის ეს ჩამონათვალი უნდა გაიზარდოს.