ევროკომისიამ ევროკავშირის ემისიებით ვაჭრობის სისტემის, EU ETS-ის, მიზნობრივი რეფორმა წარადგინა. ცვლილებების მიზანია, ევროპულ მრეწველობას ემისიების შემცირებისთვის მეტი დრო და ფინანსური მხარდაჭერა მისცეს, თუმცა ევროკავშირის 2040 წლის კლიმატური მიზანი შეინარჩუნოს.
წინადადება ჯერ კანონი არ არის. მას ევროკავშირის წევრი სახელმწიფოები და ევროპარლამენტი განიხილავენ. ევროკავშირის ინსტიტუტების სამუშაო გეგმით, შეთანხმების მიღწევა 2027 წლის პირველ კვარტალშია დაგეგმილი. საბოლოო წესები მოლაპარაკებების პროცესში შეიძლება შეიცვალოს.
როგორ მუშაობს EU ETS
EU ETS ე.წ. ზღვრისა და ვაჭრობის პრინციპზეა აგებული. ევროკავშირი განსაზღვრავს ელექტროსადგურების, სამრეწველო საწარმოების, ავიაციისა და საზღვაო ტრანსპორტის მიერ დასაშვები ემისიების საერთო ზღვარს. კომპანიებს თითოეული ტონა ნახშირორჟანგის ეკვივალენტისთვის შესაბამისი ნებართვა სჭირდებათ.
ნებართვების საერთო რაოდენობა ყოველწლიურად მცირდება. შედეგად, კომპანიებს ემისიების შემცირება, სუფთა ტექნოლოგიებში ინვესტირება ან ბაზარზე დამატებითი ნებართვების შეძენა უწევთ. სისტემა ევროკავშირის სათბურის აირების დაახლოებით 40 პროცენტს ფარავს. ევროკომისიის მონაცემებით, EU ETS-ის სექტორებში ემისიები 2005 წლის შემდეგ ნახევარზე მეტით შემცირდა.
რა იცვლება ახალი წინადადებით
ევროკომისია ნახშირბადის საერთო ზღვრის შემცირების ტემპის შენელებას სთავაზობს. მოქმედი წლიური მაჩვენებელი დაახლოებით 4.3 პროცენტია. წინადადებით, შემცირების ტემპი 2031 წლიდან დაახლოებით 3.7 პროცენტი, ხოლო 2036 წლიდან 1.7 პროცენტი გახდება.
ეს ნიშნავს, რომ EU ETS-ის ფარგლებში მოქცეულ კომპანიებს მომდევნო წლებში უფრო მეტი ემისიის უფლება ექნებათ, ვიდრე მოქმედი წესების უცვლელად გაგრძელების შემთხვევაში. ევროკომისია ცვლილებას ევროპული მრეწველობის კონკურენტუნარიანობის დაცვით ხსნის. განსაკუთრებით მაღალია ზეწოლა ფოლადის, ცემენტის, ქიმიური და სხვა ენერგოინტენსიური სექტორების მიმართ, რომლებიც ენერგიის მაღალ ფასებსა და აშშ-ისა და ჩინეთის კომპანიების კონკურენციას აწყდებიან.
რეფორმა ნაწილობრივ კლიმატური პოლიტიკის შერბილებაა, თუმცა არა მისი გაუქმება. ევროკავშირს კვლავ აქვს ვალდებულება, 2040 წლისთვის წმინდა სათბურის აირების ემისიები 1990 წლის დონესთან შედარებით 90 პროცენტით შეამციროს, ხოლო 2050 წლისთვის კლიმატურ ნეიტრალობას მიაღწიოს.
უფასო ნებართვები უფრო დიდხანს დარჩება
ევროკავშირი ენერგოინტენსიურ მრეწველობას ემისიის ნებართვების ნაწილს უფასოდ აძლევს. ამ მექანიზმის მიზანია, ევროპული საწარმოები იმ უცხოელ კონკურენტებთან შედარებით არახელსაყრელ მდგომარეობაში არ აღმოჩნდნენ, რომლებიც ნახშირბადის ანალოგიურ ფასს არ იხდიან.
მოქმედი გეგმით, ფოლადისა და ცემენტის მსგავს სექტორებში უფასო ნებართვების ეტაპობრივი გაუქმება 2034 წელს უნდა დასრულებულიყო. ევროკომისიის ახალი წინადადებით, მათი ნაწილი 2038 წლამდე შენარჩუნდება. შესაბამისად, ნახშირბადის სასაზღვრო რეგულირების მექანიზმის, CBAM-ის, სრულად ამოქმედებაც 2034 წლიდან 2038 წლამდე გადაიწევს.
თუმცა უფასო ნებართვები უპირობო აღარ იქნება. 2031 წლიდან კომპანიამ უფასო კვოტების მისაღებად ევროკავშირში დეკარბონიზაციის საინვესტიციო გეგმა უნდა წარადგინოს. კომპანიას ნებართვების 80 პროცენტი გეგმის წარმოდგენის შემდეგ მიეცემა, დარჩენილი 20 პროცენტი კი ინვესტიციის განხორციელების შემდეგ.
კომპანიის მიერ სუფთა ტექნოლოგიებში ჩადებული თანხა სულ მცირე მიღებული უფასო ნებართვების ფინანსურ ღირებულებას უნდა გაუტოლდეს. ინვესტორების ნაწილის შეფასებით, ეს მოთხოვნა უფასო კვოტებს რეალურ საინვესტიციო ვალდებულებად აქცევს და კომპანიების გეგმებს უფრო გაზომვადსა და შესამოწმებელს გახდის.
ასობით მილიარდი ევრო მრეწველობისთვის
ევროკომისიის წინადადება ითვალისწინებს ETS-ის შემოსავლების უფრო დიდი ნაწილის ევროპული მრეწველობის მოდერნიზაციაში დაბრუნებას. წევრ სახელმწიფოებს მოუწევთ, ნახშირბადის ნებართვების გაყიდვით მიღებული შემოსავლების მინიმუმ ნახევარი ადგილობრივი ინდუსტრიის დეკარბონიზაციაზე დახარჯონ.
EU ETS-მა 2013 წლის შემდეგ დაახლოებით 260 მილიარდი ევროს შემოსავალი შექმნა. ევროკომისიის შეფასებით, ახალი წესებით ევროპაში სუფთა სამრეწველო პროექტებისთვის დამატებით ასობით მილიარდი ევროს მობილიზება შეიძლება გახდეს შესაძლებელი. მხარდაჭერა უნდა განხორციელდეს ახალი სამრეწველო დეკარბონიზაციის ბანკის, საინვესტიციო პროგრამებისა და უკვე მოქმედი ინოვაციისა და მოდერნიზაციის ფონდების მეშვეობით.
რატომ არის რეფორმა სადავო
მძიმე მრეწველობის წარმომადგენლებისა და ზოგიერთი წევრი სახელმწიფოსთვის ცვლილება აუცილებელი ეკონომიკური კომპრომისია. მათი პოზიციით, ნახშირბადის მაღალი ფასი ევროპაში წარმოებას აძვირებს და კომპანიებს საწარმოების სხვა ქვეყნებში გადატანისკენ უბიძგებს.
კრიტიკოსები კი ფიქრობენ, რომ ემისიების ზღვრის უფრო ნელი შემცირება ნახშირბადის ფასს დაასუსტებს და კომპანიებს სუფთა ტექნოლოგიებში ინვესტირების მოტივაციას შეუმცირებს. მათი აზრით, წესების ხშირი შეცვლა იმ კომპანიებსაც აზარალებს, რომლებმაც ძველი მოთხოვნების გათვალისწინებით დაბალნახშირბადიან ტექნოლოგიებში უკვე დიდი თანხები ჩადეს.
წინადადების გამოქვეყნების დღეს ევროკავშირის საორიენტაციო ნახშირბადის ფასი ერთ ტონაზე 79.58 ევრომდე გაიზარდა, თუმცა ანალიტიკოსების ნაწილი ვარაუდობს, რომ შერბილებულმა წესებმა მომავალში ფასზე კლების ზეწოლა შეიძლება შექმნას.
რას ნიშნავს ცვლილება საქართველოსთვის
EU ETS საქართველოს საწარმოებზე პირდაპირ არ ვრცელდება, რადგან საქართველო ევროკავშირის წევრი არ არის. თუმცა ქართულ კომპანიებზე გავლენას CBAM ახდენს, რომელიც 2026 წლის 1 იანვრიდან საბოლოო რეჟიმში გადავიდა.
CBAM ამ ეტაპზე ექვს სექტორს ფარავს: ცემენტს, რკინასა და ფოლადს, ალუმინს, სასუქებს, ელექტროენერგიასა და წყალბადს. მექანიზმის მიზანია, ევროკავშირში იმპორტირებულ პროდუქციას დაახლოებით ისეთივე ნახშირბადის ფასი დაეკისროს, როგორსაც ევროკავშირის მწარმოებლები EU ETS-ის ფარგლებში იხდიან.
CBAM-ის სერტიფიკატების შეძენის სამართლებრივი ვალდებულება ევროკავშირის იმპორტიორს ეკისრება და არა უშუალოდ ქართველ მწარმოებელს. მიუხედავად ამისა, ევროკავშირის მყიდველს ქართული პროდუქციის წარმოებისას წარმოქმნილი ემისიების ზუსტი მონაცემები დასჭირდება.
თუ ქართველი ექსპორტიორი ემისიების სანდო მონაცემებს ვერ მიაწვდის, იმპორტიორს შესაძლოა ევროკავშირის მიერ განსაზღვრული სტანდარტული, ხშირად უფრო მაღალი მაჩვენებლის გამოყენება მოუწიოს. ეს ქართულ პროდუქციას გააძვირებს და ევროკავშირის ბაზარზე მის კონკურენტუნარიანობას შეამცირებს.
რეფორმით უფასო ნებართვებისა და CBAM-ის სრული ამოქმედების 2038 წლამდე გადატანამ ქართველ ექსპორტიორებს ადაპტაციისთვის დამატებითი დრო შეიძლება მისცეს. თუმცა გარდამავალი პერიოდი ვალდებულებებს არ აუქმებს. ემისიების აღრიცხვა, პროდუქციის ნახშირბადის ინტენსივობის შემცირება და მონაცემების დამოუკიდებელი შემოწმება კომპანიებისთვის სულ უფრო მნიშვნელოვანი გახდება.
კლიმატური პოლიტიკის შერბილება თუ ახალი ინდუსტრიული სტრატეგია?
ევროკომისიის წინადადება აჩვენებს, რომ ევროკავშირის კლიმატური პოლიტიკა უფრო მეტად უკავშირდება სამრეწველო პოლიტიკას. ბრიუსელი მხოლოდ ემისიების ფასის ზრდას აღარ ეყრდნობა. მისი ახალი მიდგომაა კომპანიებისთვის მეტი დროის მიცემა, თუმცა იმ პირობით, რომ მიღებული შეღავათები ევროპაში სუფთა წარმოების განვითარებას მოხმარდება.
ამიტომ რეფორმის შეფასება მხოლოდ როგორც კლიმატური წესების შერბილება არასრული იქნება. წინადადება ამცირებს მოკლევადიან წნეხს მრეწველობაზე, მაგრამ უფასო ნებართვებს სავალდებულო საინვესტიციო გეგმებს უკავშირებს.
მთავარი საკითხია, შეძლებს თუ არა ევროკავშირი ამ გზით ერთდროულად შეინარჩუნოს მრეწველობა, გაზარდოს სუფთა ტექნოლოგიებში ინვესტიციები და 2040 წლის კლიმატურ მიზანს მიაღწიოს. პასუხი საბოლოო წესებზე, ნახშირბადის ფასზე და კომპანიების მიერ რეალურად განხორციელებულ პროექტებზე იქნება დამოკიდებული.
წყაროები:
https://climate.ec.europa.eu/document/download/c0b4ca8e-0e12-4b4e-9976-98c0b4224410_en
https://climate.ec.europa.eu/eu-action/carbon-markets/about-eu-ets_en
https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/qanda_26_1598
https://taxation-customs.ec.europa.eu/carbon-border-adjustment-mechanism_en
