ევროპის უსაფრთხოების სამსახურები სულ უფრო ხშირად აფრთხილებენ საზოგადოებას, რომ უცხო ქვეყნების სპეცსამსახურები სოციალური ქსელებისა და ონლაინ პლატფორმების გამოყენებით ახალ აგენტებს ეძებენ. ესტონეთში გასულ წელს რუსეთის ინტერესებისთვის დახმარების გაწევის ბრალდებით რეკორდული რაოდენობის პირები დააკავეს. საკითხზე უკრაინელი სამხედრო ფსიქოლოგი ოლეგ პოკალჩუკი საუბრობს და აღწერს იმ მეთოდებს, რომლითაც რუსეთის ფედერალური უსაფრთხოების სამსახური, FSB, განსაკუთრებით ახალგაზრდების გადაბირებას ცდილობს.
მისი თქმით, დაზვერვის პრაქტიკაში ადამიანები ორ ძირითად კატეგორიად იყოფიან. ერთნი არიან პროფესიონალი ოპერატორები, რომლებიც გადაბირებას აწარმოებენ, ხოლო მეორენი所谓 „აქტივები“ — ადამიანები, რომლებსაც კონკრეტული დავალებებისთვის იყენებენ. ექსპერტის შეფასებით, ასეთ პირებს ხშირად ერთჯერად რესურსად აღიქვამენ და მათი უსაფრთხოება გადამბირებლებისთვის უმნიშვნელოა.
პოკალჩუკის განმარტებით, პროცესი იშვიათად იწყება მძიმე დავალებით. პირველი ნაბიჯი, როგორც წესი, უმნიშვნელო და უწყინარ თხოვნას ჰგავს — მაგალითად, რომელიმე შენობის ფოტოს გადაღება, მისამართის გადამოწმება, წარწერის გაკეთება ან პაკეტის მიტანა. სამიზნეს მცირედი თანხა უხდიან, რათა მას დაუმტკიცონ, რომ „მარტივად ფულის შოვნა“ შესაძლებელია.
შემდეგ ეტაპზე შეთავაზებები მძიმდება. ადამიანს ეუბნებიან, რომ შეუძლია მეტი გამოიმუშაოს და აძლევენ უფრო სარისკო დავალებებს — მაგალითად, კონკრეტული ობიექტის დაზიანებას, ცეცხლის გაჩენას ან საეჭვო ნივთის გადატანას. ხშირად სამიზნე ვერც აცნობიერებს, რომ შესაძლოა უკვე დანაშაულებრივ ქსელში იყოს ჩართული.
ექსპერტის თქმით, მოზარდებისა და ახალგაზრდებისთვის მთავარი მოტივაცია ყოველთვის ფული არ არის. არანაკლებ ეფექტიანად მუშაობს თავგადასავლის განცდა, თამაშის ელემენტი, „საიდუმლო მისიაში“ მონაწილეობის ილუზია და განსაკუთრებულობის შეგრძნება. გადამბირებლები მათ აქებენ, უნიკალურად წარმოაჩენენ, მეგობრულ დამოკიდებულებას აჩვენებენ და ნდობას ნელ-ნელა ამყარებენ.
გადაბირების ერთ-ერთი ძლიერი იარაღია იდენტობა და ემოციური მანიპულაცია. მაგალითად, ადამიანს ეუბნებიან: „შენ ჩვენიანი ხარ“, „შენი ქვეყანა არ გაფასებს“, „ჩვენ გვესმის შენი“. ასეთ გზავნილებს განსაკუთრებით მაშინ იყენებენ, როცა სამიზნე თავს გარიყულად გრძნობს ან საზოგადოების მიმართ ნეგატიური დამოკიდებულება აქვს.
კიდევ ერთი მეთოდია შანტაჟი. სპეციალისტების თქმით, შესაძლოა გამოყენებულ იქნას გატეხილი ტელეფონიდან მოპარული ინფორმაცია, პირადი ფოტოები, ფინანსური პრობლემები, ნარკოდამოკიდებულება ან სხვა სისუსტეები. ზოგ შემთხვევაში საკმარისია მხოლოდ იმის შიში, რომ პირადი ინფორმაცია გასაჯაროვდება.
პოკალჩუკის თქმით, პოტენციურ სამიზნეებს წინასწარ სწავლობენ. თავდაპირველად კომუნიკაცია ნეიტრალურ თემებზე მიმდინარეობს — ფილმები, სპორტი, თამაშები, მუსიკა. შემდეგ ყურადღებას აქცევენ იმას, ვინ გამოხატავს ანტისახელმწიფოებრივ განწყობებს, კონსპირაციულ აზროვნებას, აგრესიას ან იზოლაციის ნიშნებს. სწორედ ასეთი ადამიანები გადადიან უფრო მაღალი რისკის ჯგუფში.
უსაფრთხოების სამსახურები ევროპაში ბოლო წლებში ხაზს უსვამენ, რომ ეს უკვე კლასიკური ჯაშუშობა აღარ არის. დღეს ხშირად საუბარია „დაბალი დონის აგენტურ ქსელებზე“, სადაც პროფესიონალი აგენტის ნაცვლად გამოიყენება შემთხვევითი მოქალაქე, რომელსაც მცირე თანხით, ემოციური გავლენით ან შანტაჟით მართავენ.
ანალიტიკოსების შეფასებით, ეს განსაკუთრებით სახიფათოა იმიტომ, რომ სამიზნეები ხშირად ახალგაზრდები არიან და ბოლომდე ვერ აცნობიერებენ შედეგებს. ერთი შეხედვით უწყინარი ფოტო შეიძლება სამხედრო ინფრასტრუქტურის დაზვერვა აღმოჩნდეს, ხოლო ამანათი — ასაფეთქებელი მოწყობილობა.
ექსპერტები ურჩევენ მოქალაქეებს, თუ ვინმე ონლაინ სივრცეში უცნობი პირი სთავაზობს ფულს „მარტივ დავალებაში“, ითხოვს ფოტოებს, გადაადგილების დეტალებს, პაკეტის გადატანას ან საიდუმლოების დაცვას, დაუყოვნებლივ მიმართონ სამართალდამცავებს. თანამედროვე დაზვერვა ხშირად სწორედ ასეთი პატარა შეტყობინებით იწყება.
წყაროები:
• ERR (ესტონეთის საზოგადოებრივი მაუწყებელი) — https://news.err.ee/
• NATO Strategic Communications Centre of Excellence — https://stratcomcoe.org/
• Europol — ონლაინ რეკრუტირების და ჰიბრიდული საფრთხეების ანგარიშები — https://www.europol.europa.eu/
• EUvsDisinfo — გავლენის ოპერაციების ანალიზი — https://euvsdisinfo.eu/
• Hybrid CoE (ევროპის ჰიბრიდული საფრთხეების ცენტრი) — https://www.hybridcoe.fi/
