ჩეხეთი საზოგადოებრივი მაუწყებლის სალიცენზიო მოსაკრებელს აუქმებს, რაც პრესის თავისუფლების საფრთხეს ბადებს. 

ჩეხეთის მთავრობის გადაწყვეტილება, გაუქმდეს ტელევიზიისა და რადიოს სალიცენზიო მოსაკრებელი და საზოგადოებრივი მაუწყებლები პირდაპირ სახელმწიფო ბიუჯეტიდან დაფინანსდნენ, ქვეყნის მედიისთვის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან ინსტიტუციურ ცვლილებად იქცა.

Reuters-ის ინფორმაციით, ცვლილება შეეხება Czech Television-სა და Czech Radio-ს, რომლებიც წლებია ძირითადად მომხმარებლების მიერ გადახდილი მოსაკრებლებით ფინანსდებიან. მთავრობის გეგმით, ეს მოდელი 2027 წლიდან სახელმწიფო ბიუჯეტის პირდაპირი დაფინანსებით უნდა ჩანაცვლდეს, თუმცა კრიტიკოსები ამბობენ, რომ ასეთი ცვლილება საზოგადოებრივ მედიას პოლიტიკურ ციკლზე უფრო დამოკიდებულს გახდის.

ფინანსური მხარე ცვლილების მთავარი ნაწილია. მოქმედი სისტემით, 2025 წლის მაისიდან ჩეხეთში ტელევიზიის მოსაკრებელი თვეში 150 ჩეხურ კრონას, რადიოს მოსაკრებელი კი 55 კრონას შეადგენს, ჯამში 205 კრონას, დაახლოებით 9 დოლარს თვეში. მთავრობის ახალი გეგმით, Czech Television სახელმწიფო ბიუჯეტიდან წლიურად 5.74 მილიარდ კრონას, Czech Radio კი 2.065 მილიარდ კრონას მიიღებს. ჯამურად ეს 7.805 მილიარდი კრონაა, რაც დაახლოებით 360 მილიონ დოლარს უტოლდება. Reuters-ის შეფასებით, რეფორმა საზოგადოებრივი მაუწყებლების დაფინანსებას დაახლოებით 15%-ით შეამცირებს, ხოლო Czech Television-ის შემთხვევაში შემცირება დაახლოებით 1 მილიარდ კრონას შეადგენს.

ბიზნესურად ეს ნიშნავს, რომ სახელმწიფო მოსახლეობასა და კომპანიებს მცირე პირდაპირ გადასახადს უხსნის, მაგრამ ამავდროულად ახალ ხარჯს ცენტრალურ ბიუჯეტში გადაიტანს. ერთი ოჯახისთვის 205 კრონის გაუქმება წლიურად 2,460 კრონის ეკონომიას ნიშნავს, დაახლოებით 113 დოლარს. თუმცა ეს თანხა მთლიანად არ ქრება, რადგან მაუწყებლების დაფინანსება ბიუჯეტიდან უნდა გაგრძელდეს, ანუ ხარჯი პირდაპირი მომხმარებლიდან გადასახადის გადამხდელთა საერთო სისტემაზე გადადის. სახელმწიფოსთვის წლიური ვალდებულება, მხოლოდ გამოცხადებული რიცხვებით, მინიმუმ 7.805 მილიარდი კრონა იქნება. ეს თანხა ჩეხეთის 2026 წლის სახელმწიფო დაფინანსების საჭიროებების, 737.8 მილიარდი კრონის, დაახლოებით 1.1%-ს უდრის.

ყველაზე დიდი რისკი არა მხოლოდ თანხის შემცირებაა, არამედ დაფინანსების წყაროს შეცვლა. სალიცენზიო მოსაკრებელი, მიუხედავად იმისა, რომ მოქალაქეებისთვის არაპოპულარულია, საზოგადოებრივ მაუწყებელს აძლევს შედარებით დამოუკიდებელ და პროგნოზირებად შემოსავალს. სახელმწიფო ბიუჯეტზე გადასვლა კი ნიშნავს, რომ დაფინანსება ყოველწლიურად შეიძლება გახდეს პოლიტიკური მოლაპარაკების საგანი. სწორედ ამიტომ, ჟურნალისტური გაერთიანებები, მედიის თავისუფლების ორგანიზაციები და მაუწყებლების მენეჯმენტი ცვლილებას დამოუკიდებლობისთვის საფრთხედ აფასებენ. Czech Television-ის ხელმძღვანელობა აცხადებს, რომ შემცირებამ შესაძლოა 300-დან 500-მდე თანამშრომლის შემცირება გამოიწვიოს, მაუწყებელში სულ დაახლოებით 2,900 ადამიანი მუშაობს.

ევროპული კონტექსტიც მნიშვნელოვანია. European Media Freedom Act საზოგადოებრივი მედიის დაფინანსებისთვის ითხოვს გამჭვირვალე, ობიექტურ, ადეკვატურ, მდგრად და პროგნოზირებად მექანიზმებს. ევროკომისიის განმარტებით, ახალი წესების მიზანია მედიის პლურალიზმისა და დამოუკიდებლობის დაცვა, მათ შორის საზოგადოებრივი მაუწყებლების პოლიტიკური ზეწოლისგან დაცვა. სწორედ ამ სტანდარტებთან შესაძლო შეუსაბამობაზე მიუთითებენ Reporters Without Borders, European Federation of Journalists და სხვა ორგანიზაციები, რომლებიც ამბობენ, რომ დაფინანსების პირდაპირ ბიუჯეტზე მიბმა პოლიტიკური გავლენის რისკს ზრდის.

მთავრობა ამტკიცებს, რომ ცვლილება მედიის დამოუკიდებლობას არ დაემუქრება და მიზანი მოსახლეობისა და ბიზნესისთვის ფინანსური ტვირთის შემცირებაა. თუმცა ოპონენტების აზრით, რეფორმა განსაკუთრებით პრობლემურია იმ ფონზე, როდესაც საზოგადოებრივი მაუწყებლები ჩეხეთში ყველაზე სანდო მედიებს შორის არიან. Reuters Institute-ის 2026 წლის ანგარიშში Czech Television და Czech Radio ჩეხეთის მედია გარემოს მნიშვნელოვან მოთამაშეებად არის შეფასებული, ხოლო Reuters-ის ცნობით, 2025 წლის კვლევაში ორივე მაუწყებლის ნდობის მაჩვენებელი 59% იყო.

შედეგად, ჩეხეთის შემთხვევა მხოლოდ ადგილობრივი მედიის დაფინანსების რეფორმა არ არის. ეს არის ტესტი, როგორ უნდა დააფინანსოს ევროპულმა სახელმწიფომ საზოგადოებრივი მედია ისე, რომ ერთდროულად შეამციროს მოქალაქეებზე პირდაპირი ფინანსური ტვირთი, არ დაასუსტოს მაუწყებლების ბიუჯეტი და არ შექმნას პოლიტიკური კონტროლის ბერკეტი. მოკლევადიანად მოსახლეობა მიიღებს მცირე ფინანსურ შეღავათს, თუმცა გრძელვადიანად რისკი ისაა, რომ საზოგადოებრივი მედიის დამოუკიდებლობის შესუსტებამ შეამციროს ნდობა, დააზიანოს ინფორმაციის ხარისხი და გაზარდოს პოლიტიკური პოლარიზაციის ეკონომიკური და ინსტიტუციური ფასი.

წყაროები: