ევროკომისარ მარტა კოსის განცხადება, რომ ის „ახლახან დაბრუნდა თურქეთიდან, აზერბაიჯანიდან და სომხეთიდან“, სადაც რეგიონული ურთიერთკავშირის გაძლიერებაზე მუშაობა „ახალ დონეზე ავიდა“, მხოლოდ დიპლომატიური ფორმულირება არ არის. ეს არის ევროკავშირის ახალი ეკონომიკური სიგნალი სამხრეთ კავკასიისთვის, სადაც მშვიდობა, სატრანსპორტო დერეფნები, ენერგოუსაფრთხოება, ციფრული ინფრასტრუქტურა და რუსეთის გავლენის შემცირება ერთიან ფინანსურ და პოლიტიკურ პაკეტად იკვრება. 

კოსი ხაზს უსვამს, რომ ანკარაში, ბაქოსა და ერევანში გამართული მოლაპარაკებები შეიძლება დაეხმაროს სამხრეთ კავკასიაში ხანგრძლივ მშვიდობას და, ამავე დროს, ევროპასა და აზიას შორის სავაჭრო და ენერგეტიკული მარშრუტების დივერსიფიკაციას. ეს შეფასება ემთხვევა ევროკომისიის ოფიციალურ ხაზს, რომლის მიხედვითაც კავშირი რეგიონს უკვე აღარ უყურებს მხოლოდ როგორც პოლიტიკურ სამეზობლოს, არამედ როგორც ინფრასტრუქტურულ კვანძს ევროპასა და აზიას შორის.

ბოლო დღეებში ევროკომისიის პრეზიდენტ ურსულა ფონ დერ ლაიენისა და გაფართოების საკითხებში ევროკომისარ მარტა კოსის ვიზიტებმა ბაქოსა და ერევანში ეს პოლიტიკა ფინანსურ ჩარჩოში მოაქცია. ევროკომისიის ინფორმაციით, ევროკავშირი სამხრეთ კავკასიაში სატრანსპორტო, ენერგეტიკული და ციფრული კავშირებისთვის გამოყოფს 200 მილიონ ევრომდე Global Gateway-ის საინვესტიციო პაკეტს, რომელსაც აქვს პოტენციალი, საჯარო და კერძო ინვესტიციების სახით 2 მილიარდ ევრომდე რესურსი მოიზიდოს. ამას ემატება 20 მილიონი ევრო sogenannte Peace Dividends პროგრამისთვის, რომელიც სომხეთსა და აზერბაიჯანში ადგილობრივ თემებზე, ჯანდაცვაზე, განაღმვაზე, უნარების განვითარებასა და მცირე ბიზნესზე უნდა დაიხარჯოს. ევროკომისიის ოფიციალური განმარტებით, პაკეტის მიზანი არის „მშვიდობის პრაქტიკაში გადატანა“, ანუ პოლიტიკური შეთანხმების ეკონომიკურ სტიმულად ქცევა.

ეკონომიკური მასშტაბის დასანახად, ეს თანხა რეგიონული ეკონომიკის ფონზე უნდა შევაფასოთ. მსოფლიო ბანკის 2025 წლის მონაცემებით, საქართველოს მშპ 38.14 მილიარდი დოლარია, აზერბაიჯანის 75.94 მილიარდი დოლარი, სომხეთის 29.24 მილიარდი დოლარი, ჯამში სამხრეთ კავკასიის სამი ეკონომიკა დაახლოებით 143.32 მილიარდ დოლარს შეადგენს. თუ ევროკავშირის 200 მილიონი ევროს გრანტი მართლაც 2 მილიარდ ევრომდე ინვესტიციას მოიზიდავს, ეს დაახლოებით 10-ჯერადი ფინანსური ლევერიჯია და სამხრეთ კავკასიის 2025 წლის ჯამური მშპ-ის დაახლოებით 1.4 პროცენტს უდრის. თუ ეფექტს მხოლოდ სომხეთისა და აზერბაიჯანის ეკონომიკებზე დავითვლით, რადგან 20-მილიონიანი სამშვიდობო კომპონენტი სწორედ ამ ორ ქვეყანაზეა მიმართული, 2 მილიარდი ევროს პოტენციური ინვესტიცია მათი 2025 წლის ჯამური მშპ-ის დაახლოებით 1.9 პროცენტია. ეს არ არის თანხა, რომელიც ერთ წელიწადში რეგიონს ეკონომიკურად გადააწყობს, მაგრამ არის საკმარისი იმისთვის, რომ სატრანსპორტო კვანძებში, ენერგეტიკულ ქსელებსა და საზღვრისპირა ინფრასტრუქტურაში საინვესტიციო გადაწყვეტილებები დააჩქაროს.

ევროკავშირის ახალი პაკეტი უნდა წავიკითხოთ უფრო ფართო სტრატეგიის ნაწილად. 2024 წელს ევროკავშირმა და საერთაშორისო ფინანსურმა ინსტიტუტებმა Central Asia Transport Connectivity Investors Forum-ზე 10 მილიარდი ევროს საინვესტიციო ვალდებულება დააანონსეს ტრანსკასპიური სატრანსპორტო დერეფნის განვითარებისთვის. ევროკომისიის მაშინდელი განცხადების მიხედვით, მიზანი იყო ევროპისა და ცენტრალური აზიის დაკავშირება 15 დღეში. ახლა სამხრეთ კავკასიის პაკეტი ამ დიდი რუკის დასავლური რგოლია, ცენტრალური აზიიდან წამოსული ტვირთი კასპიის ზღვის შემდეგ უნდა გაიაროს აზერბაიჯანზე, საქართველოზე, სომხეთის შესაძლო ახალი მარშრუტებით ან თურქეთზე და საბოლოოდ ევროპულ ბაზრებს დაუკავშირდეს. შესაბამისად, ევროკავშირის ინტერესი მხოლოდ ბაქო ერევნის სამშვიდობო პროცესით არ შემოიფარგლება, ეს არის გლობალური მიწოდების ჯაჭვების გადალაგების ნაწილი, რომელიც უკრაინაში რუსეთის ომის შემდეგ განსაკუთრებით დაჩქარდა.

სწორედ ამიტომ, კოსის მიერ ნახსენები „ურთიერთკავშირი“ ბიზნესისთვის ნიშნავს არა ზოგად პოლიტიკურ ლოზუნგს, არამედ კონკრეტულ ინფრასტრუქტურულ აქტივებს: რკინიგზას, პორტებს, საბაჟო ციფრულ სისტემებს, ენერგეტიკულ ქსელებს, ელექტროგადამცემ ხაზებსა და საზღვრის გადაკვეთის დროის შემცირებას. მსოფლიო ბანკის კვლევის მიხედვით, სწორი ინვესტიციებისა და რეფორმების შემთხვევაში Middle Corridor-ს შეუძლია 2030 წლისთვის ტვირთნაკადები სამჯერ გაზარდოს და გადაადგილების დრო გაანახევროს. იმავე კვლევის მოდელირება აჩვენებს, რომ აზერბაიჯანს, საქართველოსა და ყაზახეთს შორის ვაჭრობა 2030 წლისთვის 37 პროცენტით, ხოლო ამ ქვეყნებსა და ევროკავშირს შორის ვაჭრობა 28 პროცენტით შეიძლება გაიზარდოს. ეს არის ყველაზე კონკრეტული ეკონომიკური არგუმენტი, რატომ გადაიქცა სამხრეთ კავკასია ევროკავშირის ინფრასტრუქტურულ პრიორიტეტად.

ბოლო მონაცემები აჩვენებს, რომ დერეფნის მიმართ მოთხოვნა უკვე გაიზარდა, თუმცა მისი მასშტაბი ჯერ კიდევ შეზღუდულია. OECD-ის 2025 წლის ანგარიშის მიხედვით, ტრანსკასპიური დერეფნის ტვირთბრუნვა 2024 წელს 62 პროცენტით გაიზარდა და 4.5 მილიონ ტონას მიაღწია, მაგრამ კვლავ ჩამორჩება ჩრდილოეთის მარშრუტის შესაძლებლობებს. Astana Times-ის მიერ ყაზახეთის მონაცემებზე დაყრდნობით გამოქვეყნებული ინფორმაციით, 2025 წელს დერეფანზე დაახლოებით 77 ათასი TEU კონტეინერი გადაიზიდა, ხოლო მიზანი 2029 წლისთვის 300 ათას TEU-მდე ზრდაა. იგივე წყარო მიუთითებს, რომ ტრანზიტის დრო 28, 32 დღიდან 13, 17 დღემდე შემცირდა. ბიზნესისთვის ეს ნიშნავს, რომ Middle Corridor უკვე აღარ არის მხოლოდ „სარეზერვო მარშრუტი“, მაგრამ ჯერ კიდევ საჭიროებს დიდ ინვესტიციას, სტანდარტიზაციას და კოორდინაციას, რათა ფასითა და სანდოობით კონკურენტუნარიანი გახდეს.

ევროკავშირის პაკეტში აზერბაიჯანის როლი განსაკუთრებით ძლიერია. ევროკომისიის ცნობით, დაიწყო ევროკავშირი აზერბაიჯანის Connectivity Partnership, რომელიც პროექტების შერჩევას, დაფინანსების მობილიზებასა და შესრულების კოორდინაციას უნდა მოემსახუროს. ცალკე აღინიშნა ნახიჩევანის რკინიგზის პროექტი, რომლის ტექნიკურ ეკონომიკური შესწავლაც აზერბაიჯანთან და ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკთან ერთად 2026 წლის იანვარში დაიწყო. წლის ბოლომდე ბაქოში იგეგმება რეგიონული კავშირის საინვესტიციო მინისტერიალი, სადაც ევროკავშირი, სამხრეთ კავკასია, ცენტრალური აზია, საერთაშორისო ფინანსური ინსტიტუტები და კერძო ინვესტორები უნდა შეიკრიბონ. ეს ნიშნავს, რომ 2026 წლის მეორე ნახევარში შესაძლოა უკვე გამოჩნდეს პროექტების უფრო კონკრეტული სია, რომელზეც 200 მილიონი ევროს გრანტი და 2 მილიარდ ევრომდე პოტენციური ინვესტიცია გადანაწილდება.

ენერგეტიკული კომპონენტიც თანაბრად მნიშვნელოვანია. ევროკომისიის ენერგეტიკის დირექტორატის მონაცემებით, სამხრეთის გაზის დერეფანი 3 500 კილომეტრიანი მილსადენების სისტემაა, რომელიც აზერბაიჯანის შაჰ დენიზის საბადოდან გაზს სამხრეთ აღმოსავლეთ ევროპას აწვდის და მოიცავს სამხრეთ კავკასიის მილსადენს აზერბაიჯანსა და საქართველოში, TANAP-ს თურქეთში და TAP-ს საბერძნეთის, ალბანეთისა და ადრიატიკის ზღვის გავლით იტალიამდე. ევროკომისიისავე მონაცემებით, აზერბაიჯანიდან ევროკავშირში გაზის მიწოდება 2021-2024 წლებში 40 პროცენტზე მეტად გაიზარდა, ხოლო 2026 წლის იანვრიდან აზერბაიჯანული გაზის ექსპორტი გერმანიასა და ავსტრიაშიც დაიწყო. ამიტომ კოსის ფრაზა სავაჭრო და ენერგეტიკული მარშრუტების დივერსიფიკაციაზე პირდაპირ უკავშირდება ევროკავშირის ენერგოუსაფრთხოების მთავარ მიზანს, რუსეთზე დამოკიდებულების შემცირებას და ალტერნატიული მიწოდების არხების გაძლიერებას.

სომხეთის მიმართულება განსხვავებული, მაგრამ ეკონომიკურად არანაკლებ მნიშვნელოვანია. ევროკომისიის ინფორმაციით, ევროკავშირმა სომხეთისთვის 52 მილიონი ევროს მხარდაჭერის პაკეტი გამოაცხადა, საიდანაც 34 მილიონი ევრო უკვე ორ კვირაში გაიცა, ხოლო დარჩენილი 18 მილიონი ევრო მალე უნდა გამოიყოს. ამით ევროკავშირის ფინანსური მხარდაჭერა სომხეთისთვის 288 მილიონ ევრომდე ადის. პარალელურად, ევროკომისია სთავაზობს ტარიფების გაუქმებას სომხეთის ექსპორტის დაახლოებით 80 პროცენტზე ევროკავშირის ბაზარზე შესასვლელად. ეს ზომები, მიღების შემთხვევაში, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმ სექტორებისთვის, რომლებიც რუსეთის სავაჭრო შეზღუდვებმა დააზიანა, რადგან ევროკომისიის განცხადებით, ისინი ფარავს სომხეთის იმ პროდუქციის მნიშვნელოვან ნაწილს, მათ შორის ახალი ხილის, ბოსტნეულის, მცენარეების, სასმელებისა და სპირტიანი პროდუქციის კატეგორიებს, რომელიც ტრადიციულად რუსულ ბაზარზე გადიოდა. სხვა სიტყვებით, სომხეთისთვის ევროკავშირის პაკეტი არის არა მხოლოდ ინფრასტრუქტურა, არამედ ბაზრების გადანაწილების მცდელობა.

საქართველოსთვის ეს პროცესი ერთდროულად შანსიც არის და რისკიც. მსოფლიო ბანკის Middle Corridor-ის კვლევაში საქართველო დერეფნის სამ ძირითად ქვეყანას შორისაა, ყაზახეთთან და აზერბაიჯანთან ერთად. ეს ნიშნავს, რომ არსებული რუკით საქართველო რჩება ბუნებრივ შავიზღვისპირა გასასვლელად ევროპისკენ. თუმცა ნახიჩევანის, სომხეთისა და თურქეთის მიმართულებით ახალი მარშრუტების გააქტიურება საქართველოსთვის ავტომატურად ცუდი ამბავი არ არის, მაგრამ ის ამცირებს იმის ილუზიას, რომ ქვეყნის სატრანზიტო მნიშვნელობა გარანტირებულია. თუ საქართველო ინფრასტრუქტურის, პორტების, რკინიგზის გამტარუნარიანობის, საბაჟო ციფრულიზაციისა და რეგულაციური სანდოობის მხრივ სწრაფად არ იმოქმედებს, რეგიონში გაჩენილი ახალი დერეფნები შეიძლება პარტნიორებად კი არა, კონკურენტ მარშრუტებად ჩამოყალიბდეს.

ანალიტიკოსების შეფასებით, სამხრეთ კავკასიის ახალი ეკონომიკური მნიშვნელობა მხოლოდ ტვირთების ზრდაზე არ უნდა დავიყვანოთ. OECD-ის ანგარიში ხაზს უსვამს, რომ ტრანსკასპიური დერეფანი ცენტრალური აზიისთვის არის არა მხოლოდ სატრანზიტო გზა, არამედ ეკონომიკური დივერსიფიკაციისა და რეგიონული ინტეგრაციის ინსტრუმენტი, თუმცა პრობლემებად რჩება არაფორმალური გადასახადები, სასაწყობე ინფრასტრუქტურის დეფიციტი, კერძო ინვესტიციების შეზღუდულობა და კასპიის ზღვის დონის შემცირებასთან დაკავშირებული გრძელვადიანი რისკები. სწორედ ამიტომ, ევროკავშირის 200 მილიონი ევრო ყველაზე ეფექტიანი იქნება იმ შემთხვევაში, თუ ის მხოლოდ „ბეტონსა და რკინაში“ არ დაიხარჯება და პარალელურად მოიცავს რბილ ინფრასტრუქტურასაც, ერთიანი საბაჟო მონაცემების გაცვლას, წინასწარ დეკლარირებას, სატარიფო გამჭვირვალობას, საზღვრისპირა მომსახურების სტანდარტებს და კერძო სექტორისთვის პროგნოზირებად წესებს.

ამ ფონზე მარტა კოსის განცხადება შეიძლება შეფასდეს როგორც სამხრეთ კავკასიის ეკონომიკური დღის წესრიგის ახალი ფორმულა: მშვიდობა უნდა გახდეს ვაჭრობის წინაპირობა, ვაჭრობა უნდა გახდეს ინვესტიციის მოტივი, ინვესტიცია კი რეგიონული სტაბილურობის ეკონომიკური გარანტია. ევროკავშირისთვის ეს არის გზა, რომ აზიისკენ მიმავალი მარშრუტები რუსეთის გვერდის ავლით გააძლიეროს, ენერგომომარაგება უფრო მრავალფეროვანი გახადოს და სამხრეთ კავკასიაში საკუთარი გავლენა მხოლოდ პოლიტიკური განცხადებებით კი არა, ფინანსური ინსტრუმენტებითაც გაზარდოს. რეგიონის ქვეყნებისთვის კი მთავარი კითხვა ასეთია: ვინ შეძლებს ამ ახალ რუკაზე ყველაზე სწრაფად, გამჭვირვალედ და ინვესტორისთვის სანდოდ პოზიციონირებას. უახლოესი თვეები, განსაკუთრებით ბაქოში დაგეგმილი რეგიონული საინვესტიციო კონფერენცია, აჩვენებს, დარჩება თუ არა ეს პაკეტი დიდ პოლიტიკურ განცხადებად, თუ სამხრეთ კავკასიის რეალურ ეკონომიკურ გარდაქმნად იქცევა.

წყაროები: