უკრაინის ოკუპირებული ტერიტორიებიდან მოპარული მარცვლეულის ექსპორტი კვლავ გრძელდება, მიუხედავად საერთაშორისო სანქციებისა. როგორც აცხადებს ვლადისლავ ვლასიუკი — უკრაინის პრეზიდენტის რწმუნებული სანქციების პოლიტიკის საკითხებში — არსებული შეზღუდვები ვერ ახერხებს ამ სქემის სრულად შეჩერებას, რადგან რუსეთი სწრაფად ერგება ახალ პირობებს და მუდმივად ცვლის ლოგისტიკურ მარშრუტებს.

ვლასიუკის თქმით, სანქციები ნაწილობრივ ეფექტიანია, თუმცა პრაქტიკაში მხოლოდ კონკრეტული გემების დასანქცირება საკმარისი არ აღმოჩნდა. რუსეთი იყენებს ე.წ. „ადაპტაციის მოდელს“ — ცვლის გემებს, მარშრუტებს და ტვირთის გადატვირთვის სქემებს, რის შედეგადაც ექსპორტი შეუფერხებლად გრძელდება.

სანქციების გვერდის ავლა — მარშრუტების მუდმივი ცვლილება

უკრაინის, ევროკავშირი-ისა და შეერთებული შტატები-ის მიერ დაწესებული სანქციები ვრცელდება ათობით გემზე, რომლებიც ჩართული არიან ამ სქემაში. თუმცა, როგორც ვლასიუკი განმარტავს, სანქცირებული სტატუსი ავტომატურად არ ნიშნავს ოპერაციების შეწყვეტას.

ამის მაგალითია გემი „ზაიდი“, რომელმაც მარშრუტი შეცვალა მას შემდეგ, რაც ეგვიპტე-მა ევროკავშირის სანქციების გამო მის მიღებაზე უარი განაცხადა. გემი შემდეგ თურქეთი-ში გადაიმამისამართდა, სადაც ოპერაცია გაგრძელდა.

აღსანიშნავია, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში ქვეყნები ოფიციალურად უარს ამბობენ სანქცირებულ ტვირთზე, თუმცა პარალელურად აგრძელებენ სხვა, მსგავსი წარმოშობის პროდუქტის მიღებას — რაც მიუთითებს სანქციების აღსრულების პრობლემებზე.

„შერევის სქემა“ — ტვირთის ლეგალიზაციის მეთოდი

ერთ-ერთი ყველაზე რთულად დასადგენი მეთოდია ე.წ. „შერევის სქემა“. ამ მოდელში მარცვლეული სხვადასხვა გემზე გადატვირთვისას ირევა, რის შედეგადაც მისი წარმომავლობის დადგენა პრაქტიკულად შეუძლებელი ხდება.

ვლასიუკის ინფორმაციით, ასეთი ოპერაციები ხშირად ხორციელდება ქერჩის სრუტეში. ამ პროცესში ჩართულია გემები, რომლებიც საბოლოოდ საერთაშორისო ბაზრებზე შედიან უკვე „გადამუშავებული“ ტვირთით. შეფასებით, მსგავსი ტვირთის დაახლოებით 30% მოდის ოკუპირებული ტერიტორიებიდან.

ახალი მარშრუტები და გლობალური ჩართულობა

ამ სქემებში, ვლასიუკის თქმით, უკვე ჩნდება ახალი ქვეყნების ელემენტებიც. მაგალითად, გარკვეული ოპერაციები დაკავშირებულია ისრაელი-თან, სადაც კონკრეტული გემები შევიდნენ ტვირთით, რომლის წარმომავლობაც სადავოა.

ჰაიფას პორტში შესული გემების შემთხვევებმა დიპლომატიური დაძაბულობაც გამოიწვია. უკრაინამ ოფიციალური პროტესტი გამოხატა და მოითხოვა ტვირთის შემოწმება და შესაძლო კონფისკაცია.

ამ კონტექსტში, ვოლოდიმირ ზელენსკი აცხადებს, რომ უკრაინა ამზადებს ახალ სანქციების პაკეტს იმ სუბიექტების წინააღმდეგ, რომლებიც ჩართული არიან მოპარული მარცვლეულის ვაჭრობაში.

შავი ზღვისა და აზოვის პორტები — ძირითადი ლოგისტიკური კვანძები

უკრაინის დაზვერვის მონაცემებით, რუსეთი აქტიურად იყენებს ოკუპირებული ტერიტორიების პორტებს — განსაკუთრებით სევასტოპოლი-ს — როგორც ექსპორტის ძირითად ჰაბს.

მარცვლეული, რომელიც ამ ტერიტორიებზე იწარმოება ან ითვისება, ოფიციალურად რუსულ ექსპორტად ფიქსირდება და საერთაშორისო ბაზრებზე გადის. 2025 წელს, შეფასებით, 2 მილიონ ტონაზე მეტი მარცვლეული გავიდა ამ გზით.

შეფასება — რატომ ვერ მუშაობს სანქციები სრულად?

ანალიტიკოსები, ეკონომისტები და საერთაშორისო უსაფრთხოების ექსპერტები აღნიშნავენ, რომ არსებული სანქციების სისტემა ნაწილობრივ ეფექტიანია, თუმცა არასაკმარისი. მათი შეფასებით:

  • სანქციები ხშირად რეაგირებს უკვე არსებულ სქემებზე და ვერ ასწრებს ახალ მეთოდებს;
  • გლობალური ბაზრის მოთხოვნა მარცვლეულზე ქმნის „რუხ ზონებს“, სადაც კონტროლი სუსტია;
  • ტვირთის შერევა და გადატვირთვა მნიშვნელოვნად ართულებს წარმომავლობის დადგენას;
  • ზოგიერთი ქვეყანა სანქციებს ფორმალურად იცავს, მაგრამ პრაქტიკაში ტოვებს ლოგისტიკურ „ფანჯრებს“.

ექსპერტების ნაწილი მიიჩნევს, რომ პრობლემის რეალური გადაწყვეტა შესაძლებელია მხოლოდ მაშინ, თუ სანქციები გავრცელდება არა მხოლოდ გემებზე, არამედ მყიდველებზეც — ე.წ. მეორადი სანქციების გზით.

დასკვნა

დღევანდელი რეალობა აჩვენებს, რომ სანქციები, მიუხედავად მათი მასშტაბისა, ვერ აჩერებს სრულად „ჩრდილოვან ეკონომიკას“, განსაკუთრებით ისეთ სექტორებში, როგორიცაა სასურსათო ბაზარი. რუსეთი ახერხებს სისტემურ ადაპტაციას, რაც საერთაშორისო თანამეგობრობის წინაშე ახალ გამოწვევას აყენებს — როგორ გახდეს სანქციები უფრო მოქნილი, სწრაფი და ეფექტიანი.

წყაროები: