სამხრეთ კავკასიაში შესაძლოა ახალი ეკონომიკური დაპირისპირების ეტაპი დაიწყოს. რუსეთის მხრიდან სომხეთისთვის გაკეთებული გაფრთხილება, რომლის მიხედვითაც მოსკოვმა შესაძლოა ერევანს შეღავათიანი გაზის, ნავთობპროდუქტებისა და დაუმუშავებელი ალმასების მიწოდება შეუწყვიტოს, მხოლოდ ორმხრივი პოლიტიკური ურთიერთობის საკითხი აღარ არის. ანალიტიკოსების შეფასებით, საუბარია პროცესზე, რომელსაც გავლენა ექნება არა მხოლოდ სომხეთის ეკონომიკაზე, არამედ მთლიანად რეგიონულ ენერგეტიკაზე, სატრანსპორტო დერეფნებზე, სავაჭრო ნაკადებსა და საქართველოს ეკონომიკურ ინტერესებზე.
დაპირისპირების საფუძველი სომხეთის ევროპული ინტეგრაციის პროცესია. რუსეთის ენერგეტიკის მინისტრის, სერგეი ცივილევის წერილში, რომელიც სომხეთის ხელისუფლებას ოფიციალურად გადაეცა, აღნიშნულია, რომ თუ ერევანი ევროკავშირთან დაახლოების კურსს გააგრძელებს, მოსკოვი 2013 წლის შეთანხმების გადახედვას ან გაუქმებას განიხილავს. სწორედ ამ შეთანხმებით სარგებლობდა სომხეთი რუსული გაზის, ნავთობპროდუქტებისა და ალმასების შეღავათიანი მიწოდებით.
ეკონომიკური თვალსაზრისით, სომხეთისთვის ეს ერთ-ერთი ყველაზე სერიოზული რისკია ბოლო წლების განმავლობაში. რუსეთის სტატისტიკური სამსახურისა და სომხეთის ეროვნული სტატისტიკური კომიტეტის მონაცემებით, რუსეთი კვლავ სომხეთის უმსხვილესი სავაჭრო პარტნიორია. ბოლო წლებში სომხეთის საგარეო ვაჭრობის დაახლოებით 35-40% რუსეთზე მოდიოდა. გარდა ამისა, სომხეთის ეკონომიკაში მნიშვნელოვან როლს თამაშობს რუსეთიდან მიღებული ფულადი გზავნილები, რუსულ ბაზარზე ექსპორტი და რუსული კაპიტალის მონაწილეობა ენერგეტიკულ სექტორში.
ყველაზე მტკივნეული საკითხი ბუნებრივი აირია. სომხეთი პრაქტიკულად მთლიანად რუსულ გაზზეა დამოკიდებული. საერთაშორისო ენერგეტიკული სააგენტოსა და სომხური ენერგეტიკული სტრუქტურების მონაცემებით, ქვეყანა წლიურად დაახლოებით 2.5-3 მილიარდ კუბურ მეტრ ბუნებრივ აირს მოიხმარს, რომლის ძირითადი ნაწილი რუსეთიდან შედის. ამჟამად სომხეთი რუსულ გაზს შეღავათიან ფასად იღებს, რაც ქვეყნის ენერგეტიკული უსაფრთხოების ერთ-ერთი მთავარი საყრდენია.
თუ რუსეთი ამ შეღავათს გააუქმებს, სომხეთისთვის ალტერნატივა მნიშვნელოვნად ძვირი იქნება. საერთაშორისო ბაზრებზე გაზის ფასები რუსულ შეღავათიან ტარიფებს მნიშვნელოვნად აღემატება. შედეგად გაიზრდება ელექტროენერგიის წარმოების ხარჯი, გაძვირდება გათბობა, მრეწველობა და ტრანსპორტი, რაც ინფლაციურ ზეწოლას გააძლიერებს. ეკონომისტების შეფასებით, ეს პირდაპირ აისახება როგორც ბიზნესის კონკურენტუნარიანობაზე, ისე მოსახლეობის რეალურ შემოსავლებზე.
პროცესს მნიშვნელოვანი გავლენა ექნება საქართველოზეც. სომხეთში რუსული გაზი სწორედ საქართველოს ტერიტორიის გავლით ხვდება. შესაბამისად, საქართველო იღებს ტრანზიტის საფასურს, რომელიც ქვეყნის ენერგეტიკული შემოსავლების ერთ-ერთი წყაროა. თუ რუსულ-სომხური გაზის ნაკადი მნიშვნელოვნად შემცირდება ან საერთოდ შეწყდება, საქართველოც დაკარგავს ამ შემოსავალს.
ენერგეტიკოსების შეფასებით, ზარალი მხოლოდ ტრანზიტის საფასურით არ შემოიფარგლება. ჩრდილოეთ კავკასიის გაზსადენი, რომელიც რუსეთის გაზს საქართველოსა და სომხეთის მიმართულებით ატარებს, გაცილებით დიდი მოცულობისთვის არის გათვლილი, ვიდრე მხოლოდ საქართველოს მოხმარებაა. სომხეთის ფაქტორის გაქრობის შემთხვევაში ინფრასტრუქტურის დატვირთვა მნიშვნელოვნად შემცირდება, რაც მისი ექსპლუატაციის ეკონომიკურ ეფექტიანობასაც შეასუსტებს.
მოვლენების ეკონომიკური მნიშვნელობა კიდევ უფრო ფართო კონტექსტში უნდა განვიხილოთ. ბოლო წლების განმავლობაში სომხეთმა მნიშვნელოვანი ეკონომიკური სარგებელი მიიღო როგორც ევრაზიული ეკონომიკური კავშირის წევრმა. ამავდროულად, ევროკავშირთან ინტეგრაციის პროცესის გაღრმავება ქვეყნისთვის ახალ შესაძლებლობებს ქმნის, თუმცა მოკლევადიან პერიოდში ვერ უზრუნველყოფს იმ ეკონომიკური სარგებლის სრულ ჩანაცვლებას, რომელსაც ერევანი რუსეთთან ურთიერთობიდან იღებს.
საერთაშორისო სარეიტინგო სააგენტოები და რეგიონული ანალიტიკური ცენტრები აღნიშნავენ, რომ სომხეთი დღეს რთული არჩევანის წინაშე დგას. ერთ მხარეს არის ევროკავშირთან პოლიტიკური და ინსტიტუციური დაახლოება, მეორე მხარეს კი რუსეთთან არსებული ეკონომიკური კავშირები, რომლებიც ენერგეტიკას, ვაჭრობას, ფინანსურ ნაკადებსა და შრომით მიგრაციას მოიცავს.
ექსპერტების შეფასებით, რუსეთის განცხადებას მხოლოდ ეკონომიკური შინაარსი არ აქვს. ეს არის პოლიტიკური სიგნალი, რომელიც მიზნად ისახავს სომხეთის ხელისუფლებაზე ზეწოლას განსაკუთრებით იმ პერიოდში, როდესაც ქვეყანაში პოლიტიკური პროცესები აქტიურდება. ამავე დროს, სპეციალისტები ყურადღებას ამახვილებენ იმაზე, რომ რუსეთისთვისაც რთულია სამხრეთ კავკასიაში გავლენის მკვეთრად შემცირება. რეგიონი მოსკოვისთვის არა მხოლოდ ეკონომიკური, არამედ გეოპოლიტიკური მნიშვნელობის სივრცეა, რომელიც რუსეთის სამხრეთ ფლანგის უსაფრთხოების სისტემასთან არის დაკავშირებული.
საქართველოსთვის ამ პროცესში მთავარი გამოწვევა ეკონომიკური ინტერესების დაცვა იქნება. ქვეყანა რეგიონული სატრანზიტო ჰაბის ფუნქციას ასრულებს და ნებისმიერი ცვლილება რუსეთ-სომხეთის სავაჭრო და ენერგეტიკულ ურთიერთობებში ავტომატურად აისახება საქართველოს სატრანზიტო შემოსავლებზე, ენერგეტიკულ ინფრასტრუქტურასა და რეგიონულ ეკონომიკურ აქტივობაზე.
ანალიტიკოსების შეფასებით, უახლოესი თვეები გადამწყვეტი იქნება. თუ რუსეთი მუქარას რეალურ ეკონომიკურ გადაწყვეტილებებში გადაიყვანს, სამხრეთ კავკასია შესაძლოა ახალი სავაჭრო და ენერგეტიკული დაპირისპირების ეტაპზე გადავიდეს. ასეთ შემთხვევაში ზარალს მხოლოდ სომხეთი არ მიიღებს. ეკონომიკური ეფექტი შეეხება მთელ რეგიონს, მათ შორის საქართველოს, რომლისთვისაც სატრანზიტო ფუნქცია, ენერგეტიკული სტაბილურობა და რეგიონული ვაჭრობა ეკონომიკური ზრდის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან საფუძვლად რჩება.
წყაროები:
- https://www.resonancedaily.com/index.php?id_rub=3&id_artc=252129
- https://www.interfax.ru
- https://www.iea.org
- https://www.worldbank.org
- https://www.imf.org
- https://armstat.am
- https://www.eurasiancommission.org
- https://www.economy.ge
