„არასამართლიანი სავაჭრო პრაქტიკის შესახებ“ ევროკავშირის დირექტივა საქართველოში ისევ აქტუალური გახდა, რადგან ფასების საპარლამენტო კომისიის ერთ-ერთი რეკომენდაციაა, პარლამენტმა მწარმოებლებს, იმპორტიორებს, დისტრიბუტორებსა და სავაჭრო ქსელებს შორის ურთიერთობის ჩარჩო სწორედ ამ ევროპული მოდელის მიხედვით შექმნას. BMG-ის ცნობით, მსგავსი კანონპროექტი საქართველოში ჯერ კიდევ 2023 წელს მომზადდა, თუმცა პროცესი შეჩერდა.

ევროკავშირის დირექტივის მთავარი იდეა მარტივია: აგროსასურსათო ჯაჭვში მცირე მიმწოდებლები, ფერმერები და მწარმოებლები ხშირად ბევრად სუსტ პოზიციაში არიან, ვიდრე დიდი მყიდველები, მათ შორის მსხვილი სავაჭრო ქსელები. სწორედ ამიტომ, ევროკავშირმა 2019 წელს მიიღო დირექტივა, რომელიც კრძალავს 16 სახის არასამართლიან პრაქტიკას.

ამ პრაქტიკებს შორისაა მალფუჭებადი პროდუქციის დაგვიანებული გადახდა 30 დღეზე მეტით, სხვა აგროსასურსათო პროდუქტებზე გადახდის 60 დღეზე მეტად გადავადება, შეკვეთების ბოლო წუთს გაუქმება, ხელშეკრულების ცალმხრივად შეცვლა, მიმწოდებლისთვის ისეთი ხარჯების დაკისრება, რომელიც კონკრეტულ გარიგებას არ უკავშირდება, კომერციული შურისძიება და სავაჭრო საიდუმლოს არაკეთილსინდისიერი გამოყენება.

მნიშვნელოვანია, რომ ეს არ არის კლასიკური „ფასების ხელოვნური კონტროლი“. ევროკავშირის მოდელი უფრო მეტად წესრიგს აწესებს ბაზრის შიგნით: ვინ როდის იხდის, ვინ იღებს რისკს, როგორ ფორმდება ხელშეკრულება და აქვს თუ არა მცირე მიმწოდებელს დაცვა ძლიერი მყიდველისგან.

საქართველოსთვის ეს თემა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან სურსათის ბაზარზე ფასების პრობლემა მხოლოდ ინფლაცია არ არის. ხშირად საკითხი დგას იმაზე, რამდენად სამართლიანად ნაწილდება ძალა ჯაჭვში — ფერმერიდან და მწარმოებლიდან დისტრიბუტორამდე და დიდ სავაჭრო ქსელამდე.

ანალიტიკოსები, ექსპერტები და კონკურენციის სპეციალისტები ასეთ მიდგომას აფასებენ არა როგორც ბაზარზე უხეშ ჩარევას, არამედ როგორც ბაზრის გამჭვირვალობისა და სუსტი მოთამაშეების დაცვის ინსტრუმენტს. მათი შეფასებით, თუ ასეთი კანონი სწორად დაიწერება და აღსრულდება, ის შეიძლება დაეხმაროს მცირე მწარმოებლებს, შეამციროს დაუსაბუთებელი ზეწოლა მიმწოდებლებზე და გააჩინოს უფრო სამართლიანი გარემო ფასების ფორმირებისთვის.

ევროკავშირის გამოცდილებაც აჩვენებს, რომ მხოლოდ კანონის მიღება საკმარისი არ არის. 2024 წლის ანგარიშის მიხედვით, ევროკავშირის ქვეყნებში 2023 წელს დაახლოებით 1 500 გამოძიება დაიწყო და შემთხვევების 17%-ში დარღვევა დადასტურდა და სანქცია დაწესდა. ყველაზე ხშირი პრობლემა იყო დაგვიანებული გადახდები.

თუმცა გამოწვევებიც რჩება: ევროკომისიის მონაცემებით, წესების შესახებ ცნობადობა დაბალია, ხოლო ბევრი მიმწოდებელი საჩივრის შეტანას ერიდება, რადგან მყიდველის მხრიდან საპასუხო ზეწოლის ეშინია.

ამიტომ საქართველოსთვის მთავარი კითხვა მხოლოდ ის არ არის, მიიღებს თუ არა ქვეყანა მსგავს კანონს. მთავარი იქნება, როგორი აღსრულების მექანიზმი შეიქმნება, ვის ექნება საჩივრების მიღებისა და გამოძიების უფლებამოსილება და შეძლებს თუ არა სისტემა მცირე ფერმერისა და მწარმოებლის რეალურ დაცვას.

საბოლოოდ, ეს ინიციატივა შეიძლება გახდეს მნიშვნელოვანი ნაბიჯი სურსათის ბაზრის გაჯანსაღებისკენ, მაგრამ მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ის არ გადაიქცევა ფორმალურ რეგულაციად და რეალურად შექმნის სამართლიან წესებს ძლიერი მყიდველებისა და სუსტი მიმწოდებლების ურთიერთობაში.

წყაროები: