საქართველოში ავტოპარკის სიძველე უკვე ცალკე ეკონომიკურ და ეკოლოგიურ პრობლემად ყალიბდება. საქსტატის ავტომობილების პორტალის მიხედვით, 2024 წელს ქვეყანაში ავტოპარკი 1,790,587 ერთეულს შეადგენდა, ხოლო 1000 კაცზე 490 ავტომობილი მოდიოდა.

ავტოპარკის მთავარი პრობლემა ასაკია. ოფიციალურ მონაცემებზე დაყრდნობით, საქართველოში რეგისტრირებული ავტომობილების დაახლოებით 80%-ზე მეტი 10 წელზე ძველია, ხოლო სხვადასხვა წყაროს მიხედვით, ავტოპარკის დაახლოებით ნახევარზე მეტი 20 წელზე ხანდაზმულია. 2023 წლის მონაცემებით, 20 წელზე ძველი ავტომობილების წილი 52% იყო, 11-20 წლის — 32%, 7-10 წლის — 12%, 4-6 წლის — 3%, ხოლო 0-3 წლის ავტომობილები მხოლოდ 2%-ს შეადგენდა.

ჩამოწერის პროცედურა დღეს ძირითადად რეგისტრაციიდან მოხსნას გულისხმობს. შსს-ს მომსახურების სააგენტოს სერვისებში მითითებულია, რომ ერთი სატრანსპორტო საშუალების რეგისტრაციიდან მოხსნის საფასური 20 ლარია. თუმცა ეს ადმინისტრაციული პროცედურაა და ავტომატურად არ ნიშნავს, რომ მანქანა ეკოლოგიურად უსაფრთხოდ დაიშალა, გადამუშავდა ან სახიფათო ნარჩენები სწორად იქნა მართვაში გადაცემული.

რაც შეეხება ბოლო 5 ან 10 წელში რამდენი მანქანა „ჩამოიწერა“, ღია ოფიციალურ წყაროებში ერთიანად გამოქვეყნებული სტატისტიკა ვერ ვიპოვე. ამიტომ ტექსტში ჯობია ასე ჩაიწეროს: „სახელმწიფო საჯარო მონაცემებში მკაფიოდ არ ჩანს, რამდენი ავტომობილი მოიხსნა რეგისტრაციიდან ბოლო 5 ან 10 წელში და მათგან რამდენი გადავიდა რეალურ უტილიზაციაში.“

ეს აძლიერებს მთავარ პრობლემას: ქვეყანას აქვს მოძველებული ავტოპარკი, მაგრამ ჯერ არ აქვს გამჭვირვალე პასუხი, რამდენი მანქანა გადის გზიდან საბოლოოდ და სად მთავრდება მათი ნაწილები, ზეთი, აკუმულატორი, პლასტმასი და ლითონი.

საქართველოში ავტოპარკი სწრაფად იზრდება, თუმცა პარალელურად სულ უფრო მწვავდება ერთი მნიშვნელოვანი პრობლემა — სად უნდა მოხდეს გამოუსადეგარი ავტომობილების უსაფრთხო დაშლა და გადამუშავება. ათასობით ძველი, ავარიული ან მწყობრიდან გამოსული მანქანა წლების განმავლობაში რჩება ეზოებში, ქუჩებში, ავტოსახელოსნოებთან ან არაოფიციალურ ჯართის ბაზრებზე, სადაც მათი დაშლა ხშირად ყოველგვარი ეკოლოგიური და ტექნიკური სტანდარტის გარეშე მიმდინარეობს. სწორედ ამიტომ სულ უფრო აქტუალური ხდება კითხვა: სად და როგორ შეძლებენ მოქალაქეები მანქანის კანონიერი გზით ჩაბარებას, ჯერჯერობით გაურკვეველია.

პრობლემა მხოლოდ ვიზუალური ან ურბანული არ არის. გამოუსადეგარ ავტომობილებში რჩება ძრავის ზეთი, ანტიფრიზი, საწვავის ნარჩენები, აკუმულატორის მჟავა, პლასტმასა, რეზინა და სხვადასხვა მძიმე მეტალი. თუ ასეთი მანქანები არაკონტროლირებულ გარემოში იშლება, ეს ნივთიერებები ნიადაგსა და წყალში ხვდება, რაც გარემოსთვის სერიოზულ საფრთხეს ქმნის. ევროკავშირში სწორედ ამიტომ მოქმედებს სპეციალური End-of-Life Vehicles რეგულაცია, რომელიც ავტომობილის სიცოცხლის ციკლის ბოლოს უსაფრთხო დემონტაჟსა და გადამუშავებას ითვალისწინებს.

ევროპის ქვეყნებში მოქალაქეს შეუძლია მანქანა ჩააბაროს სერტიფიცირებულ ცენტრში, სადაც მას ჯერ სახიფათო სითხეებისგან ცლიან, შემდეგ ნაწილებს აცალკევებენ, გამოსადეგ დეტალებს ხელახლა იყენებენ, ხოლო ლითონი, პლასტმასი და სხვა მასალები გადამუშავებაში მიდის. ბევრ ქვეყანაში მიზანია ავტომობილის მასალის თითქმის სრული დაბრუნება ეკონომიკაში.

საქართველოში კი მსგავსი ერთიანი სისტემა ფართო მასშტაბით ჯერაც არ არსებობს. მოქალაქეებისთვის გაუგებარია სად შეიძლება ძველი მანქანის ჩაბარება, ვინ არის პასუხისმგებელი დაშლაზე, როგორ ხდება რეგისტრაციის დასრულება და რა გარანტია არსებობს, რომ პროცესი გარემოსთვის უსაფრთხოდ ჩატარდება. შედეგად, ბევრი ავტომობილი უბრალოდ მიტოვებული რჩება ან ნაწილდება არაოფიციალურ ბაზარზე.

თემა განსაკუთრებით აქტუალური ხდება იმ ფონზე, როცა ქვეყანაში ავტომობილების იმპორტი მაღალია და ავტოპარკი ყოველწლიურად იზრდება. ეს ნიშნავს, რომ მომდევნო წლებში გამოსაყენებელი რესურსი კი არა, გამოსაყენებელი ვადის ამოწურული მანქანების რაოდენობაც მნიშვნელოვნად მოიმატებს. თუ წინასწარ არ შეიქმნა სისტემა, პრობლემა უფრო მასშტაბური გახდება.

სპეციალისტების შეფასებით, გამოსავალი შეიძლება იყოს ლიცენზირებული ავტოდაშლის ცენტრების შექმნა, მკაფიო სახელმწიფო წესების შემოღება, იმპორტიორების პასუხისმგებლობის განსაზღვრა და მოქალაქისთვის მარტივი ჩაბარების მექანიზმის დანერგვა. საქართველო ავტოპარკს ყოველდღიურად აახლებს, მაგრამ მთავარი კითხვა ისევ ღიად რჩება — ვინ მიხედავს იმ მანქანებს, რომლებიც გზიდან საბოლოოდ გადიან?

წყაროები: