საქართველოს მოსახლეობა საკუთარი შემოსავლების მნიშვნელოვან ნაწილს კვლავ პირველადი საჭიროებების დაკმაყოფილებაზე ხარჯავს. ოფიციალური სტატისტიკის მიხედვით, ოჯახების მთლიანი სამომხმარებლო დანახარჯების დაახლოებით 39% სურსათსა და უალკოჰოლო სასმელებზე მოდის. ეკონომისტების შეფასებით, ეს ერთ-ერთი ყველაზე ნათელი მაჩვენებელია იმისა, რომ ქვეყნის ეკონომიკური განვითარება ჯერ კიდევ შორსაა იმ დონიდან, რომელიც განვითარებული სახელმწიფოებისთვის არის დამახასიათებელი.
ეკონომიკურ მეცნიერებაში არსებობს ცნობილი მაჩვენებელი, რომელსაც „ენგელის კანონი“ ეწოდება. გერმანელი სტატისტიკოსისა და ეკონომისტის, ერნსტ ენგელის მიერ მე-19 საუკუნეში ჩამოყალიბებული თეორიის მიხედვით, რაც უფრო დაბალია ოჯახის შემოსავალი, მით უფრო დიდი წილი იხარჯება საკვებზე. პირიქით, შემოსავლის ზრდასთან ერთად სურსათზე გაწეული ხარჯის წილი მცირდება, რადგან ოჯახებს მეტი რესურსი რჩებათ განათლებისთვის, ჯანმრთელობისთვის, საცხოვრებლის გაუმჯობესებისთვის, დასვენებისთვის, მოგზაურობისთვის, კულტურისთვის და სხვადასხვა სახის მომსახურებისთვის.
საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის მონაცემები აჩვენებს, რომ სურსათი დღემდე ყველაზე მსხვილი ხარჯვითი კატეგორიაა. ეს მაჩვენებელი მნიშვნელოვნად აღემატება ევროკავშირის საშუალო დონეს. Eurostat-ის მონაცემებით, ევროკავშირის ქვეყნებში შინამეურნეობების ხარჯებში სურსათისა და უალკოჰოლო სასმელების საშუალო წილი დაახლოებით 14%-15%-ის ფარგლებშია. ყველაზე დაბალი მაჩვენებლები ფიქსირდება ისეთ ქვეყნებში, როგორებიცაა ლუქსემბურგი, ირლანდია, გერმანია და ნიდერლანდები, სადაც ეს მაჩვენებელი ხშირად 10%-12%-ს არ აღემატება.
განსხვავება კიდევ უფრო თვალსაჩინო ხდება მაღალშემოსავლიან ეკონომიკებთან შედარებისას. მაგალითად, ამერიკის შეერთებულ შტატებში შინამეურნეობების მთლიანი დანახარჯების დაახლოებით 11%-12% მოდის საკვებზე, ხოლო დანარჩენი ნაწილი ძირითადად საცხოვრებელს, ტრანსპორტს, განათლებას, ჯანდაცვას, დაზღვევას, ტექნოლოგიებს, გართობასა და სხვა მომსახურებებს ეთმობა. ეს ნიშნავს, რომ ეკონომიკური კეთილდღეობის ზრდასთან ერთად ადამიანებს მეტი შესაძლებლობა ეძლევათ ფული არა მხოლოდ გადარჩენისთვის, არამედ ცხოვრების ხარისხის გასაუმჯობესებლად გამოიყენონ.
საქართველოს შემთხვევაში, როდესაც ოჯახური ბიუჯეტის დაახლოებით 39% საკვებზე იხარჯება, პრაქტიკულად ყოველი 100 ლარიდან 39 ლარი მხოლოდ კვებაზე მიდის. ეკონომისტების შეფასებით, ეს ნიშნავს, რომ მოსახლეობას დანარჩენი საჭიროებებისთვის მხოლოდ დაახლოებით 60 ლარი რჩება, რაც დღევანდელი ფასების პირობებში საკმაოდ შეზღუდული რესურსია. სწორედ ამიტომ საქართველოში ბევრი ოჯახისთვის სურსათის ფასების ზრდა გაცილებით მტკივნეულ გავლენას ახდენს, ვიდრე განვითარებულ ქვეყნებში, სადაც საკვები მთლიან ბიუჯეტში შედარებით მცირე წილს იკავებს.
მსოფლიო ბანკისა და გაეროს სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაციის შეფასებით, სურსათზე მაღალი დანახარჯი, როგორც წესი, დაკავშირებულია რამდენიმე ფაქტორთან: დაბალ შემოსავლებთან, პროდუქტიულობის შედარებით დაბალ დონესთან, მაღალი ინფლაციის პერიოდებთან და სამომხმარებლო კალათაში საკვების მნიშვნელოვან წილთან. ასეთ ეკონომიკებში მოსახლეობის დიდი ნაწილი პირველ რიგში ცდილობს საკვების, კომუნალური გადასახადებისა და სხვა აუცილებელი ხარჯების დაფარვას, რის შემდეგაც სხვა საჭიროებებისთვის გაცილებით ნაკლები რესურსი რჩება.
ბოლო წლებში საქართველოში ხელფასების ზრდა მართლაც ფიქსირდება. „საქსტატის“ მონაცემებით, საშუალო ნომინალური ხელფასი სტაბილურად იზრდება, თუმცა ეკონომისტები აღნიშნავენ, რომ შემოსავლების ზრდა ყოველთვის არ ნიშნავს კეთილდღეობის იმავე ტემპით გაუმჯობესებას. თუ ამავე პერიოდში იზრდება საკვების, კომუნალური მომსახურების, ტრანსპორტისა და საცხოვრებლის ხარჯები, მოსახლეობის რეალური მსყიდველუნარიანობა შესაძლოა გაცილებით ნაკლები ტემპით გაიზარდოს.
პრობლემას კიდევ უფრო ამძაფრებს ის გარემოება, რომ საქართველოში სურსათის მნიშვნელოვანი ნაწილი იმპორტირებულია. შესაბამისად, საერთაშორისო ბაზრებზე ფასების ცვლილება, ლოგისტიკური ხარჯების ზრდა, ენერგომატარებლების გაძვირება და ლარის კურსის მერყეობა პირდაპირ აისახება სამომხმარებლო ფასებზე. ბოლო წლების განმავლობაში გლობალურმა ინფლაციამ, უკრაინის ომმა, ენერგეტიკულმა კრიზისმა და მიწოდების ჯაჭვების შეფერხებამ სურსათის ფასებზე მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა როგორც მსოფლიოში, ისე საქართველოში.
ეკონომიკური თვალსაზრისით, მოსახლეობის დანახარჯების სტრუქტურა ქვეყნის განვითარების ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ინდიკატორია. როდესაც ოჯახები შემოსავლის დიდ ნაწილს საკვებზე ხარჯავენ, ნაკლები თანხა რჩება განათლებისთვის, კულტურისთვის, ჯანმრთელობისთვის, ფინანსური დანაზოგებისთვის და კერძო ინვესტიციებისთვის. შედეგად, ეკონომიკაში სუსტდება იმ სექტორების განვითარება, რომლებიც საშუალო კლასის ზრდაზეა დამოკიდებული.
საინტერესოა, რომ განვითარებული ეკონომიკების წარმატება ხშირად სწორედ ამ ცვლილებით იზომება. როდესაც ქვეყნის მოსახლეობის ხარჯებში სურსათის წილი მცირდება, იზრდება მოთხოვნა ტურიზმზე, გართობაზე, განათლებაზე, ტექნოლოგიურ პროდუქტებზე, საცხოვრებელ უძრავ ქონებაზე და სხვა მაღალი დამატებული ღირებულების სერვისებზე. სწორედ ეს ქმნის ახალ სამუშაო ადგილებს და ეკონომიკის უფრო მდგრად ზრდას.
ანალიტიკოსების შეფასებით, საქართველოსთვის მთავარი გამოწვევა არა მხოლოდ ხელფასების ზრდაა, არამედ რეალური შემოსავლების ზრდა, რომელიც პროდუქტიულობის, ინვესტიციების, ეკონომიკური დივერსიფიკაციისა და მაღალი ღირებულების სექტორების განვითარების შედეგად მიიღწევა. მათი აზრით, ქვეყნის ეკონომიკური განვითარების რეალური საზომი იქნება ის, თუ რამდენად შემცირდება მომავალ წლებში სურსათზე გაწეული ხარჯების წილი და რამდენად გაიზრდება მოსახლეობის შესაძლებლობა, შემოსავალი ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესებას მოახმაროს.
ექსპერტები აღნიშნავენ, რომ საქართველოს ეკონომიკის წინსვლა საბოლოოდ სწორედ იმაში უნდა აისახოს, რომ მოქალაქეების ბიუჯეტში საკვების წილი თანდათან შემცირდეს, ხოლო მეტი თანხა განათლებას, ჯანმრთელობას, დანაზოგებს, კულტურას, დასვენებასა და ინვესტიციებს მოხმარდეს. ეს იქნება იმის ნიშანი, რომ ქვეყანა დაბალ და საშუალოშემოსავლიანი ეკონომიკიდან უფრო მაღალი კეთილდღეობის მქონე სახელმწიფოსკენ გადაადგილდება.
წყაროები:
- https://www.resonancedaily.com
- https://www.geostat.ge
- https://ec.europa.eu/eurostat
- https://www.worldbank.org
- https://www.fao.org
- https://www.oecd.org
- https://www.imf.org
- https://www.bls.gov
- https://www.bea.gov
