ყაზახეთში მიღებული სასამართლო გადაწყვეტილება, რომლითაც უკრაინულ Naftogaz-ს Gazprom-ისგან დაახლოებით 1.4 მილიარდი დოლარის ამოღების უფლება მიეცა, მხოლოდ ორი ენერგოკომპანიის დავა აღარ არის. ეს არის მნიშვნელოვანი სამართლებრივი და ეკონომიკური პრეცედენტი, რომელიც აჩვენებს, როგორ გადადის რუსეთის უკრაინაში ომის შემდეგ დაგროვილი ენერგეტიკული დავები საერთაშორისო აღსრულების ფაზაში. Reuters-ის ცნობით, ასტანის საერთაშორისო ფინანსური ცენტრის სასამართლომ Naftogaz-ს მისცა უფლება, ყაზახეთის ტერიტორიაზე აღასრულოს საერთაშორისო არბიტრაჟის გადაწყვეტილება Gazprom-ის წინააღმდეგ. დავა უკავშირდება გაზის ტრანზიტის ხელშეკრულებას, რომლის მიხედვითაც Gazprom-ს უკრაინის გავლით ევროპაში გაზის ტრანსპორტირების საფასური უნდა გადაეხადა.
საქმის საფუძველი 2019 წლის გაზის ტრანზიტის შეთანხმებაა, რომელიც უკრაინას, რუსეთსა და ევროპულ ბაზრებს შორის ენერგეტიკული ურთიერთობების ერთ-ერთი ბოლო მსხვილი კონტრაქტი იყო. ომის დაწყების შემდეგ რუსული გაზის უკრაინით ტრანზიტი მკვეთრად შემცირდა, Gazprom-მა კი გადახდები სრულად აღარ განახორციელა. Naftogaz-მა საქმე საერთაშორისო არბიტრაჟში წაიღო და 2025 წლის ივნისში გამარჯვება მოიპოვა. შემდეგ Gazprom-მა გადაწყვეტილების გაუქმება სცადა, მაგრამ შვეიცარიის ფედერალურმა უზენაესმა სასამართლომ 2026 წლის მარტში არბიტრაჟის გადაწყვეტილება ძალაში დატოვა.
ფინანსურად, საუბარია დაახლოებით 1.4 მილიარდ დოლარზე. Oilprice-ის მიერ გავრცელებული Eurasianet-ის მასალაში წერია, რომ ძირითადი თანხა 1.13 მილიარდ დოლარზე მეტია, ამას ემატება თითქმის 300 მილიონი დოლარის დარიცხული პროცენტი და 5 მილიონ ევროზე მეტი სასამართლო ხარჯი. ანუ, ეს არ არის მხოლოდ ძველი დავალიანების ამოღება, არამედ პროცენტებით გაზრდილი ფინანსური ვალდებულება, რომელიც Gazprom-ისთვის დამატებითი ზეწოლაა იმ დროს, როცა კომპანია ევროპული ბაზრის დაკარგვის შემდეგ ისედაც სუსტ პოზიციაშია.
ვინ აფინანსებს ამ დავას და რა არის მისი „ბიუჯეტი“? Naftogaz სახელმწიფო კომპანიაა და მისი საბოლოო მფლობელი უკრაინის სახელმწიფოა. თავად სამართლებრივი მოთხოვნის ღირებულება დაახლოებით 1.4 მილიარდ დოლარს შეადგენს, ხოლო სასამართლო და იურიდიული ხარჯების ნაწილი გადაწყვეტილებით Gazprom-ს დაეკისრა. Naftogaz-ის ფინანსური მდგომარეობის გათვალისწინებით, ეს თანხა უკრაინისთვის მხოლოდ კომპენსაცია არ იქნება. 2025 წელს კომპანიამ 5.83 მილიარდი გრივნა კონსოლიდირებული მოგება აჩვენა, რაც წინა წელთან შედარებით მკვეთრად ნაკლებია. ამ ფონზე 1.4 მილიარდი დოლარის ამოღება კომპანიის ბალანსისთვის და უკრაინის ენერგეტიკული სექტორისთვის არსებითი ფინანსური რესურსი იქნებოდა.
Gazprom-ისთვის ეს საქმე უფრო ფართო პრობლემის ნაწილია. Reuters-ის გათვლებით, რუსეთის სახელმწიფო ენერგოგიგანტი ევროპული კლიენტებისა და პარტნიორებისგან სულ უფრო მეტ სამართლებრივ მოთხოვნას აწყდება. The Moscow Times Reuters-ზე დაყრდნობით წერს, რომ Gazprom-ის წინააღმდეგ მოთხოვნების მოცულობა მინიმუმ 19.5 მილიარდ ევროს აღწევს. ეს ნიშნავს, რომ Naftogaz-ის საქმე შეიძლება გახდეს მოდელი სხვა კომპანიებისთვისაც, რომლებიც ცდილობენ Gazprom-ის აქტივების მოძებნას და დაყადაღებას ისეთ იურისდიქციებში, სადაც რუსულ კომპანიას ქონება, ანგარიშები ან კომერციული ინტერესები აქვს.
ეკონომიკური კონტექსტი Gazprom-ისთვის არასახარბიელოა. 2025 წელს კომპანიის შემოსავალი 8.8%-ით შემცირდა და 9.77 ტრილიონი რუბლი შეადგინა. Reuters-ის მიხედვით, ევროპაში Gazprom-ის მილსადენური გაზის ექსპორტი 2025 წელს 44%-ით დაეცა და 1970-იანი წლების შემდეგ ყველაზე დაბალ ნიშნულამდე მივიდა. უკრაინის ტრანზიტის შეწყვეტის შემდეგ ევროპისკენ მოქმედი ძირითადი მილსადენი პრაქტიკულად მხოლოდ TurkStream დარჩა.
ანალიტიკოსები და ენერგეტიკის სპეციალისტები ამ გადაწყვეტილებას რამდენიმე მიმართულებით აფასებენ. პირველი, ეს აძლიერებს Naftogaz-ის პოზიციას სხვა ქვეყნებში აღსრულების პროცესის დაწყებისას. მეორე, ზრდის სამართლებრივ რისკს Gazprom-ის საერთაშორისო აქტივებისთვის. მესამე, ყაზახეთისთვის ეს გადაწყვეტილება არის ტესტი, რამდენად დამოუკიდებლად და ინვესტორებისთვის სანდოდ იმუშავებს ასტანის საერთაშორისო ფინანსური ცენტრის სასამართლო. მეოთხე, ასტანისთვის ეს დიპლომატიურად მგრძნობიარე ნაბიჯია, რადგან ყაზახეთი ერთდროულად ცდილობს რუსეთისთან ურთიერთობის შენარჩუნებას და დასავლური კაპიტალის ნდობის გაძლიერებას.
გადაწყვეტილება მნიშვნელოვანი სიგნალია ენერგეტიკული ბაზრისთვისაც. რუსეთის გაზის ექსპორტის მოდელი, რომელიც წლების განმავლობაში ევროპულ მოთხოვნაზე იყო აგებული, სწრაფად იცვლება. ჩინეთის მიმართულებით ექსპორტი იზრდება, მაგრამ Reuters-ის ინფორმაციით, ჩინეთი რუსულ გაზში ევროპასა და თურქეთზე დაახლოებით 30%-ით ნაკლებს იხდის. ეს ნიშნავს, რომ Gazprom-ისთვის ბაზრების ჩანაცვლება ავტომატურად შემოსავლების აღდგენას არ ნიშნავს.
ბიზნეს შეფასებით, Naftogaz-ის გამარჯვება არის არა მხოლოდ სამართლებრივი წარმატება, არამედ ფინანსური ბერკეტი. თუ კომპანიამ თანხის რეალურად ამოღება მოახერხა, ეს უკრაინის ენერგეტიკული მდგრადობისთვის მნიშვნელოვანი რესურსი იქნება. თუ Gazprom-ის აქტივების დაყადაღების პროცესი სხვა იურისდიქციებშიც დაიწყება, რუსეთის სახელმწიფო კომპანიებისთვის საზღვარგარეთ საქმიანობა კიდევ უფრო ძვირი და რისკიანი გახდება. ექსპერტების შეფასებით, სწორედ ამაშია ამ საქმის მთავარი ეფექტი: 1.4 მილიარდი დოლარის დავა შეიძლება გადაიქცეს პრეცედენტად, რომელიც Gazprom-ის გლობალურ ფინანსურ რისკს ბევრად უფრო დიდ მასშტაბს მისცემს.
https://www.reuters.com/world/china/gazprom-shares-fall-lack-dividend-pipeline-china-2026-05-21/
https://www.ukrinform.net/rubric-economy/4119381-naftogaz-reports-uah-58b-profit-in-2025.html
