აშშ-სა და ირანს შორის შესაძლო შეთანხმების შესახებ გავრცელებული განცხადებები აჩვენებს, რომ მოლაპარაკებებში გარკვეული წინსვლა ნამდვილად არსებობს, თუმცა მხარეების პოზიციები ჯერ კიდევ მნიშვნელოვნად განსხვავდება. დასავლეთისთვის მთავარი საკითხებია ირანის ბირთვული პროგრამის შეზღუდვა, ჰორმუზის სრუტეში თავისუფალი ნავიგაციის აღდგენა და რეგიონული ესკალაციის შეკავება. თეირანისთვის კი გადამწყვეტი პირობაა გაყინული აქტივების გათავისუფლება და სანქციებით შეზღუდული ნავთობის ექსპორტის ნაწილობრივი ან სრული აღდგენა.

აშშ-ის სახელმწიფო მდივანი მარკო რუბიო აცხადებს, რომ ირანთან „მნიშვნელოვანი პროგრესი“ მიღწეულია, თუმცა ვაშინგტონის წითელი ხაზი უცვლელია: ირანს ბირთვული იარაღი არ უნდა ჰქონდეს. რუბიომ ასევე უკანონოდ შეაფასა ირანის მუქარა ჰორმუზის სრუტეში კომერციული გემების წინააღმდეგ და აღნიშნა, რომ ეს საერთაშორისო სატრანსპორტო გზის უსაფრთხოებას ეხება.

ამერიკული ოპტიმიზმის პარალელურად, ევროპა შეთანხმებას უფრო ფრთხილად უყურებს. გაერთიანებული სამეფოს პრემიერ-მინისტრი კირ სტარმერი მიესალმა პროგრესს, თუმცა ხაზი გაუსვა, რომ შეთანხმებამ უნდა უზრუნველყოს ჰორმუზის სრუტეში ნავიგაციის უპირობო და შეუზღუდავი თავისუფლება. მისი თქმით, აუცილებელია ირანს არასდროს მიეცეს ბირთვული იარაღის შექმნის შესაძლებლობა.

ევროკომისიის პრეზიდენტი ურსულა ფონ დერ ლაიენიც მიესალმება პროგრესს, თუმცა მის განცხადებაში მთავარი აქცენტი დეესკალაციაზეა. მისი შეფასებით, შეთანხმება უნდა იყოს ისეთი, რომელიც რეალურად შეამცირებს კონფლიქტს, გახსნის ჰორმუზის სრუტეს და შეაჩერებს კრიზისის გავლენას ენერგომატარებლების ფასებსა და მიწოდების ჯაჭვებზე.

ყველაზე დიდი წინააღმდეგობა სწორედ ჰორმუზის სრუტის საკითხზე ჩანს. დონალდ ტრამპმა განაცხადა, რომ შეთანხმება „ძირითადად მოლაპარაკებულია“ და სრუტის გახსნასაც მოიცავს, თუმცა ირანული მხარე ამას უარყოფს. ირანული მედიის თანახმად, შესაძლო შეთანხმების შემთხვევაშიც კი ჰორმუზის სრუტე ირანის კონტროლის ქვეშ დარჩება. ირანი მზად არის, გემების მიმოსვლა ომამდელ დონეს დაუბრუნოს, მაგრამ ეს, მათი განმარტებით, არ ნიშნავს თავისუფალი გადაადგილების რეჟიმის სრულ აღდგენას.

ეკონომიკური თვალსაზრისით, ჰორმუზის სრუტე ამ შეთანხმების ყველაზე ძვირადღირებული ნაწილია. ეს არის მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ენერგეტიკული არტერია, რომლის გარშემოც ნებისმიერი სამხედრო ან პოლიტიკური დაძაბულობა პირდაპირ აისახება ნავთობის ფასზე, ტანკერების დაზღვევაზე, გადაზიდვების ღირებულებაზე და გლობალურ ინფლაციურ მოლოდინებზე. სწორედ ამიტომ, ევროპული მხარე შეთანხმებას მხოლოდ დიპლომატიურ წარმატებად არ განიხილავს. მათთვის ეს ენერგეტიკული უსაფრთხოების და ბაზრების სტაბილიზაციის საკითხიცაა.

ირანისთვის მოლაპარაკების ეკონომიკური ფასი გაყინული აქტივებია. ირანული მხარის ცნობით, შეთანხმება პირველივე ეტაპზე ვერ შედგება, თუ არ გათავისუფლდება ირანის გაყინული აქტივების კონკრეტული ნაწილი და არ შეიქმნება მექანიზმი, რომელიც ყველა გაყინული აქტივის ეტაპობრივ გათავისუფლებას უზრუნველყოფს. ირანული წყაროების თანახმად, საკითხი პაკისტანელ შუამავალს და პროცესში ჩართულ რეგიონულ ქვეყნებს გადაეცა.

ამავე ცნობებით, წინასწარი შეთანხმების ერთ-ერთი შესაძლო ნაწილი შეიძლება იყოს ირანულ ნავთობზე სანქციების შემსუბუქება ან გაუქმება მოლაპარაკებების პერიოდში, რაც თეირანს ნავთობის გაყიდვის საშუალებას მისცემს. ეს ირანის ეკონომიკისთვის კრიტიკულია, რადგან სანქციები ქვეყნის ბიუჯეტს, სავალუტო შემოსავლებს და ენერგოსექტორს წლებია ზღუდავს.

საბოლოო სურათი ასეთია: დასავლეთი შეთანხმებას ხედავს როგორც გზას ბირთვული საფრთხის შესაკავებლად, ჰორმუზის სრუტის გასახსნელად და ენერგეტიკული შოკის თავიდან ასაცილებლად. ირანი კი შეთანხმებას განიხილავს როგორც ეკონომიკური ბლოკადის შემსუბუქების შესაძლებლობას. სწორედ ამიტომ, ანალიტიკოსების შეფასებით, მოლაპარაკების მთავარი კითხვა მხოლოდ ის არ არის, „შედგება თუ არა შეთანხმება“, არამედ ის, ვინ რას მიიღებს სანაცვლოდ და რამდენად შესრულებადი იქნება მიღწეული პირობები.

წყაროები: