მსოფლიო ჩემპიონატი ფეხბურთში რამდენიმე უცვლელ მოცემულობას გვთავაზობს: მოედნის ზომები მკაცრად კონტროლდება, თამაშგარეს მსაჯები ისევ ალმით აფიქსირებენ, მატჩის დასასრულს კი საფინალო სასტვენის ხმა გვამცნობს. თუმცა, არის ერთი უმნიშვნელოვანესი ატრიბუტი, რომელიც ყოველ ტურნირზე მიზანმიმართულად იცვლება – ეს ბურთია.
Adidas-ი მსოფლიო ჩემპიონატებს ბურთებით ჯერ კიდევ 1970 წლიდან ამარაგებს და ყოველი ახალი ტურნირისთვის სრულიად ახალ მოდელს ქმნის. ეს კი ფეხბურთელებისთვის, ფაქტობრივად, ახალ აეროდინამიკურ თავსატეხს ნიშნავს. როგორ იფრენს ის ჰაერში, რა ტრაექტორიას აირჩევს ან როგორ შეიცვლის მიმართულებას?
ზუსტად ამ კითხვებზე პასუხის მისაღებად, იაპონელი და ინგლისელი ინჟინრებისგან შემდგარი ჯგუფი ბოლო 20 წელია თითოეულ ახალ ბურთს სპეციალურ ქარიშხლის გვირაბებში ტესტავს. მეცნიერები ჰაერის წინააღმდეგობის ძალებს ზომავენ, მიღებულ მონაცემებს კი ტრაექტორიის სიმულაციებში იყენებენ, რაც ზუსტად აჩვენებს, თუ როგორ მოიქცევა ბურთი რეალური თამაშის დროს. ეს ყველაფერი შეიძლება ზედმეტად აკადემიურად ჟღერდეს, თუმცა მიღებული ციფრები ხშირად გადამწყვეტია – სწორედ მათზეა დამოკიდებული, თავდამსხმელის დარტყმული გოლით დასრულდება თუ აცდება კარს, მეკარე სასწაულ სეივს შემოგვთავაზებს თუ საბედისწერო შეცდომას დაუშვებს და, საბოლოოდ, ფანები სიხარულისგან იტირებენ თუ იმედგაცრუებისგან. მუნდიალზე ბურთი ხომ მსოფლიოს ყველაზე პოპულარული სპორტის მთავარი იარაღია.
ევოლუცია ტყავიდან Trionda-მდე
2026 წლის ჩემპიონატის ოფიციალური ბურთი, სახელად Trionda, რომელიც ფიფამ და Adidas-მა წარადგინეს, განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევს. პირველი, რაც თვალში გვხვდება, მისი ვიზუალი და პანელების განლაგებაა. ბურთის წითელი, ლურჯი და მწვანე გრაფიკა მასპინძელ სამ ქვეყანას შეესაბამება: ნეკერჩხლის ფოთოლი კანადას ასახავს, ვარსკვლავი – ამერიკას, ხოლო არწივი – მექსიკას. თუმცა, მსოფლიო ჩემპიონატების ისტორიაში მატჩები პირველად ჩატარდება სულ რაღაც ოთხპანელიანი ბურთით.
საფეხბურთო ბურთებმა უზარმაზარი გზა გაიარეს. 1930 წლის პირველ მუნდიალზე, ფინალში საერთოდ ორი სხვადასხვა ტყავის ბურთი გამოიყენეს: პირველ ტაიმში არგენტინული Tiento, ხოლო მეორეში – ურუგვაული T-Model. ორივე ხელით ნაკერი ბურთი იყო, რომელიც შიგნიდან იბერებოდა და თასმებით იკვრებოდა. ნესტიან ამინდში ტყავი წყალს იწოვდა, ბურთი მძიმდებოდა და მისი ფრენის ტრაექტორია სრულიად არაპროგნოზირებადი ხდებოდა. 1994 წელს კი, როცა აშშ-მა ბოლოს უმასპინძლა ჩემპიონატს, ლეგენდარული Adidas Questra უკვე სპეციალური ქაფის ბაზაზე შექმნილი აეროდინამიკური ზედაპირი იყო.
Trionda ამ ევოლუციას კიდევ უფრო შორს მიაქანებს. მისი ოთხი პანელი თერმულად, ანუ მაღალი ტემპერატურისა და სპეციალური წებოს საშუალებითაა გადაბმული. პანელების ასეთი მცირე რაოდენობა, წესით, ნაკერების სიგრძეს ამცირებს, რაც ბურთს უფრო გლუვს ხდის. სიგლუვე კი აეროდინამიკაში უმნიშვნელოვანესია, რადგან ჰაერის თხელი ფენა განსაზღვრავს, თუ რა ძალის წინააღმდეგობა შეხვდება ბურთს მოძრაობისას.
ზედმეტი სიგლუვის გამო 2010 წლის მუნდიალის ბურთი, Jabulani, ნამდვილ კოშმარად იქცა. ის ჰაერში მოულოდნელად იცვლიდა მიმართულებას, რაც მეკარეების ცხოვრებას საშინლად ართულებდა. არავის სურს, რომ მსოფლიო ჩემპიონატის ბურთი მოედანზე სამეცნიერო ექსპერიმენტს ჰგავდეს, რადგან უცნაურ ქცევას ფეხბურთელები მომენტალურად ამჩნევენ. სწორედ ამიტომ, Adidas-მა Trionda-ს პანელებზე მიზანმიმართულად დაატანა ღრმა ნაკერები, სამი მკაფიო ღარი და სპეციალური მიკროტექსტურა.
რას აჩვენებს ქარიშხლის გვირაბის ტესტები?
ცუკუბას უნივერსიტეტის ლაბორატორიაში მეცნიერებმა Trionda-ს აეროდინამიკური მახასიათებლები მის ოთხ წინამორბედს შეადარეს. ტესტებმა აჩვენა, რომ ახალი ბურთი თავის წინამორბედებთან შედარებით, ფაქტობრივად, უფრო ხოროშიანი, ანუ ხერხემლიანი ზედაპირისაა.
კვლევისას მთავარი ყურადღება ე.წ. წინააღმდეგობის კრიზისის სტადიას დაეთმო – სიჩქარის იმ დიაპაზონს, სადაც ჰაერის ნაკადის ცვლილება ბურთის აჩქარებასა და ტრაექტორიას მკვეთრად ცვლის. გაირკვა, რომ Trionda ამ სტადიას ბევრად უფრო დაბალ სიჩქარეზე – საათში დაახლოებით 43 კილომეტრზე აღწევს. შედარებისთვის, წინა ჩემპიონატების ბურთების მაჩვენებელი 50-65 კმ/სთ-ის ფარგლებში მერყეობდა, ხოლო Jabulani კრიტიკულ ფაზაში მხოლოდ 79-97 კმ/სთ სიჩქარის დროს შედიოდა.
ეს იმას ნიშნავს, რომ Trionda ჰაერში ბევრად უფრო სტაბილური და პროგნოზირებადია, განსაკუთრებით კუთხურებისა და საჯარიმო დარტყმების დროს. მას არ ახასიათებს Jabulani-ს სინდრომი, როდესაც უტრიალებელმა ბურთმა მკვეთრი შენელება იცოდა. თუმცა, აქ გარკვეული კომპრომისიც არსებობს: გაზომვების მიხედვით, როდესაც ბურთი ძალიან მაღალ სიჩქარეს ავითარებს, მისი ჰაერის წინააღმდეგობის კოეფიციენტი ოდნავ იზრდება. მარტივად რომ ვთქვათ, შორიდან ძლიერად დარტყმულმა ბურთმა შესაძლოა მცირედით დაკარგოს საფრენი მანძილი და ფეხბურთელებმა შეამჩნიონ, რომ გრძელი პასები მიზნამდე რამდენიმე მეტრით ადრე ვარდება.
რა თქმა უნდა, ლაბორატორიაში ბურთი ტრიალის გარეშე გაიტესტა, რეალურ მატჩებში კი ფეხბურთელები მას სხვადასხვა ეფექტს აძლევენ. ფრენის ტრაექტორიაზე გავლენას ახდენს სტადიონის სიმაღლე ზღვის დონიდან, ტენიანობა, ტემპერატურა და ატმოსფერული წნევაც.
ტექნოლოგიური რევოლუცია
პანელების სიმცირე და ახალი ტექსტურა ერთადერთი ცვლილება არ არის. Trionda აღჭურვილია სპეციალური ტექნოლოგიით, რომელიც კომპიუტერულ სისტემებს მომენტალურად აწვდის ინფორმაციას დარტყმის ზუსტი წამის შესახებ, რაც მსაჯებს თამაშგარე მდგომარეობის იდეალურად დაფიქსირებაში ეხმარება.
ეს ტექნოლოგია 2022 წელსაც გამოიყენებოდა, თუმცა ახლა მისი არქიტექტურა სრულად შეიცვალა. თუ ადრე საზომი ჩიპი ბურთის ცენტრში, სპეციალურ სიმებზე იყო დაკიდებული, ახლა ის პირდაპირ ერთ-ერთი პანელის შიდა ფენაშია ჩამონტაჟებული, ბალანსის დასაცავად კი დანარჩენ სამ პანელში საპირწონე სიმძიმეებია განთავსებული. ეს ჩიპი მონაცემებს წამიერად უგზავნის VAR-ისა და თამაშგარე მდგომარეობის ნახევრად ავტომატიზებულ სისტემას.
წყარო: Fastcompany, www.marketer.ge
