საქართველოში სოციალური დახმარებების სისტემა კიდევ ერთხელ გადახედვის ეტაპზე გადადის. მთავრობის ახალი დადგენილებით, სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ბაზაში რეგისტრაციის წესები მკაცრდება და ჩნდება კონკრეტული ფინანსური ზღვარი, რომლის გადაჭარბების შემთხვევაში ოჯახი სოციალურ დახმარებას ავტომატურად დაკარგავს. ხელისუფლების განმარტებით, ცვლილებების მიზანი დახმარებების უფრო მიზნობრივი განაწილებაა, თუმცა სპეციალისტების ნაწილი ფიქრობს, რომ რეალური ამოცანა სოციალური ხარჯების შემცირება და გაბერილი ბაზის „გამოხშირვაა“.
ახალი წესის მიხედვით, თუ ოჯახის წევრზე გადაანგარიშებული საშუალო შემოსავალი ბოლო სამი თვის განმავლობაში თვეში 1250 ლარს გაუტოლდება ან გადააჭარბებს, ოჯახს სოციალურად დაუცველთა ბაზაში რეგისტრაცია შეუწყდება, თანაც სოციალური მდგომარეობის დამატებითი შეფასების გარეშე. რეგულაციები ასევე შეეხება იმ პირებს, რომელთა სტატუსი აღარ შეესაბამება დადგენილ კრიტერიუმებს, ასევე იმ ჯგუფებს, რომლებიც პანდემიის პერიოდში სპეციალური შეღავათებით სარგებლობდნენ.
მთავრობის ეს ნაბიჯი ეკონომიკურ და სოციალურ დისკუსიას კიდევ უფრო ამწვავებს, რადგან ბოლო წლებში სოციალური დახმარებების სისტემა ერთდროულად იქცა როგორც სიღარიბის შემამსუბუქებელ მექანიზმად, ისე შრომითი ბაზრის პრობლემად. ეკონომისტებისა და სოციოლოგების ნაწილი ღიად ამბობს, რომ ქვეყანაში ჩამოყალიბდა რეალობა, სადაც სოციალური დახმარების დაკარგვის შიში ადამიანებს ლეგალური დასაქმების მოტივაციას უკარგავს.
„ახალი ეკონომიკური სკოლის“ პრეზიდენტის, პაატა შეშელიძის შეფასებით, სოციალური დახმარებების ამჟამინდელი სისტემა ზედმეტად ცენტრალიზებულია და სწორედ ეს ქმნის ხარვეზებს.
„სოციალურ შემწეობას მართლაც უფრო მეტი იღებს, ვიდრე იმსახურებს. აქამდე არსებული კრიტერიუმები ბევრს უბიძგებდა, რომ გამოეყენებინა შესაძლებლობა და რეალური მდგომარეობა დაემალა“, — აცხადებს შეშელიძე.
მისი შეფასებით, სოციალური დახმარებების ადმინისტრირება უფრო მეტად თვითმმართველობების დონეზე უნდა ხდებოდეს, რადგან ადგილობრივ დონეზე უკეთ ჩანს, ვის სჭირდება რეალურად დახმარება და ვის — არა.
„როდესაც სოციალური დახმარება ცენტრალიზებულად ხდება, ყოველთვის ტოვებს ხარვეზს. ცენტრალიზებულად დადგენილი დახმარება ყოველთვის ტოვებს იმის სივრცეს, რომ ვიღაცამ ბოროტად გამოიყენოს, გვერდი აუაროს ან გააყალბოს“, — ამბობს შეშელიძე.
თუმცა, ხელისუფლების ახალი მიდგომის მიმართ სკეპტიციზმიც საკმაოდ ძლიერია. სოციალური პოლიტიკის სპეციალისტების ნაწილი ფიქრობს, რომ მხოლოდ შემოსავლის ფორმალური კონტროლი სისტემურ პრობლემას ვერ მოაგვარებს, რადგან საქართველოში კვლავ მაღალია არაფორმალური დასაქმება და ჩრდილოვანი ეკონომიკა. რეალურად, ბევრი ადამიანი ოფიციალურად დაბალ შემოსავალს აფიქსირებს, თუმცა პარალელურად არალეგალურ ან დაურეგისტრირებელ საქმიანობას ეწევა.
სოციოლოგ პაატა აროშიძის შეფასებით, არსებული სისტემა ადამიანებს ხშირად სწორედ ჩრდილოვანი შემოსავლისკენ უბიძგებს.
„დღეს ბევრი სოციალურად დაუცველი უარს ამბობს დასაქმებაზე იმ მიზნით, რომ მათ შეუწყდება შემწეობა. რეალურად, სოციალურად დაუცველს და ნებისმიერ მოქალაქეს უნდა ჰქონდეს სტიმული სამუშაოს დაწყებისა და იმაზე გაცილებით მეტი ანაზღაურების მიღებისა“, — აცხადებს აროშიძე.
მისივე თქმით, პრობლემა მხოლოდ უშუალო ფულად დახმარებაში არ არის. სოციალური სტატუსი მოქალაქეებს სხვადასხვა ირიბ შეღავათსაც აძლევს, მათ შორის სამედიცინო, კომუნალურ და საგანმანათლებლო დახმარებებს, რის გამოც ბევრი ოჯახისთვის სოციალური სტატუსის დაკარგვა ფინანსურად უფრო მძიმე ხდება, ვიდრე დაბალანაზღაურებადი სამსახურის მიღება.
„ისინი ჩრდილოვან შემოსავალზე თანხმდებიან და დახმარებასაც ინარჩუნებენ. ცხადია, მიდგომა უნდა შეიცვალოს“, — აღნიშნავს სოციოლოგი.
სწორედ ეს არის სოციალური პოლიტიკის მთავარი პარადოქსი საქართველოში — სახელმწიფო ცდილობს, ერთდროულად შეამციროს სიღარიბე და წაახალისოს დასაქმება, მაგრამ არსებული მოდელი ხშირად საპირისპირო შედეგს იძლევა. ეკონომისტების შეფასებით, როდესაც ადამიანი სოციალური დახმარების დაკარგვის შიშით უარს ამბობს ოფიციალურ სამსახურზე, სისტემა რეალურად შრომითი ბაზრის წინააღმდეგ მუშაობს.
თუმცა, საკითხს მეორე მხარეც აქვს. სოციალური უფლებების დამცველების ნაწილი ფიქრობს, რომ „გამოხშირვის პოლიტიკა“ შესაძლოა ყველაზე მოწყვლად ჯგუფებს დაარტყას. მათი შეფასებით, მხოლოდ ფინანსური ზღვრის ავტომატური გამოყენება რეალური სოციალური მდგომარეობის სრულ სურათს ვერ ასახავს. მაგალითად, ფორმალურად დაფიქსირებული შემოსავალი ყოველთვის არ ნიშნავს, რომ ოჯახი რეალურად ფინანსურად სტაბილურ მდგომარეობაშია, განსაკუთრებით იმ პირობებში, როდესაც ქვეყანაში ინფლაცია, კომუნალური ხარჯები და სურსათზე ფასები კვლავ მაღალია.
ბოლო წლებში საქართველოში სოციალური დახმარებების მიმღებთა რაოდენობა მნიშვნელოვნად გაიზარდა. პანდემიის შემდეგ ბაზაში ათიათასობით ახალი ოჯახი დაემატა, ხოლო ეკონომიკური კრიზისისა და ინფლაციის ფონზე სახელმწიფოს სოციალური ხარჯებიც მკვეთრად გაიზარდა. სწორედ ამიტომ, ანალიტიკოსების ნაწილი მიიჩნევს, რომ ახალი რეგულაციები მხოლოდ სოციალური პოლიტიკა არ არის — ეს ბიუჯეტის ოპტიმიზაციის მცდელობაცაა.
პაატა შეშელიძე პირდაპირ ამბობს, რომ სახელმწიფოს მიზანი სოციალური ხარჯების შემცირებაც არის.
„ფაქტია, მთავრობა აპირებს საბიუჯეტო ხარჯის შემცირებას და ეს არის ბიძგი იქითკენ, რომ ადამიანებმა იფიქრონ რეალურ დასაქმებაზე“, — აცხადებს ეკონომისტი.
სოციალური პოლიტიკის მიმართულებით დისკუსია განსაკუთრებით მას შემდეგ გამწვავდა, რაც პრემიერ-მინისტრმა ირაკლი კობახიძემ განაცხადა, რომ საქართველოში სოციალურ დახმარებას იმაზე მეტი ადამიანი იღებს, ვიდრე რეალურად ღარიბია და არსებული კრიტერიუმები გადასახედია. ხელისუფლების საბოლოო მიზანი ისაა, რომ ბაზაში მხოლოდ ის ადამიანები დარჩნენ, ვისაც დახმარება რეალურად ეკუთვნის.
თუმცა, მთავარი კითხვა ისევ ღიად რჩება — შეძლებს თუ არა სახელმწიფო სოციალური სისტემის გაწმენდას ისე, რომ რეალურად გაჭირვებული ადამიანები დახმარების გარეშე არ დარჩნენ? ეკონომისტების ნაწილი ფიქრობს, რომ ცვლილებები აუცილებელია, რადგან არსებული სისტემა ბოროტად გამოყენების შესაძლებლობას ტოვებს. კრიტიკოსები კი აფრთხილებენ, რომ თუ პროცესი ზედმეტად ფორმალური და ბიუროკრატიული გახდება, სოციალური დახმარება შეიძლება სწორედ იმ ადამიანებმა დაკარგონ, ვისაც ყველაზე მეტად სჭირდება.
საბოლოოდ, სოციალური დახმარებების ახალი პოლიტიკა მხოლოდ სიღარიბის საკითხი აღარ არის. ეს უკვე შრომითი ბაზრის, ბიუჯეტის, არაფორმალური ეკონომიკის და სოციალური სამართლიანობის საკითხიც გახდა. სწორედ ამიტომ, ახალი რეგულაციების ეფექტი მხოლოდ იმით არ შეფასდება, რამდენი ადამიანი მოიხსნება ბაზიდან. მთავარი ის იქნება, შეძლებს თუ არა სახელმწიფო ისეთი სისტემის შექმნას, სადაც დახმარება ნამდვილად მოწყვლად ჯგუფებამდე მივა, ხოლო მოქალაქეს ლეგალურად მუშაობისა და შემოსავლის ზრდის შიში აღარ ექნება.
წყაროები:
- https://www.resonancedaily.com
- https://bm.ge
- https://commersant.ge
- https://matsne.gov.ge
- https://moh.gov.ge
- https://geostat.ge
