რუსეთის მხრიდან მზარდი სამხედრო საფრთხისა და ევროპის უსაფრთხოების არქიტექტურის ცვლილების ფონზე, ლიეტუვაში სულ უფრო აქტიურად განიხილავენ საკითხს, რომელიც რამდენიმე წლის წინ თითქმის წარმოუდგენლად მიიჩნეოდა — ქვეყნის ტერიტორიაზე მოკავშირეთა ბირთვული იარაღის შესაძლო განთავსებას. დისკუსია უკვე აღარ არის მხოლოდ თეორიული. ქვეყნის პოლიტიკური ლიდერები ღიად საუბრობენ კონსტიტუციის შეცვლის აუცილებლობაზე, რათა ბირთვული შეკავების ახალი ევროპული მოდელის ნაწილი გახდნენ.

ლიეტუვის კონსტიტუციის მოქმედი 137-ე მუხლი კრძალავს ქვეყნის ტერიტორიაზე მასობრივი განადგურების იარაღის არსებობასა და უცხოური სამხედრო ბაზების განთავსებას. თუმცა, გეოპოლიტიკური რეალობის ცვლილებამ, განსაკუთრებით უკრაინაში რუსეთის სრულმასშტაბიანი ომის შემდეგ, ბალტიის რეგიონში უსაფრთხოების საკითხები სრულიად ახალ დონეზე აიყვანა. სწორედ ამ ფონზე დაიწყო დისკუსია, რომელიც რამდენიმე მიმართულებას მოიცავს — საფრანგეთის მიერ ინიცირებულ ევროპულ „ბირთვულ ქოლგას“, ნატო-ს შეკავების სტრატეგიასა და ბალტიის ქვეყნების თავდაცვის ახალ მოდელს.

Reuters-ის ცნობით, საფრანგეთის პრეზიდენტმა ემანუელ მაკრონმა ბოლო თვეებში არაერთხელ განაცხადა, რომ ევროპამ საკუთარი ბირთვული შეკავების შესაძლებლობები უნდა გააძლიეროს და ამერიკის შეერთებულ შტატებზე სრული დამოკიდებულება შეამციროს. ამ იდეის ფარგლებში განიხილება ფრანგული ბირთვული შესაძლებლობების ევროპული უსაფრთხოების სისტემაში უფრო აქტიური ინტეგრაციაც. (reuters.com)

ლიეტუვის პარლამენტის თავმჯდომარე იოზას ოლეკასი აცხადებს, რომ არსებული ვითარების გათვალისწინებით, ბირთვული შეკავების საკითხზე მსჯელობა აუცილებელია. ქვეყნის პრეზიდენტის, გიტანას ნაუსედას მრჩეველმაც დაადასტურა, რომ პრეზიდენტი მხარს უჭერს საკონსტიტუციო ცვლილებების შესახებ დისკუსიის დაწყებას, თუ ქვეყანა მოკავშირეთა ბირთვული იარაღის მიღების შესაძლებლობას რეალურად განიხილავს.

დისკუსიის ერთ-ერთი მთავარი ელემენტი კლაიპედას პორტს უკავშირდება. პარლამენტში ხელახლა დაბრუნდა კანონპროექტი, რომელიც პორტში ბირთვული იარაღის გადამტანი გემების შესვლის შესაძლებლობას ეხება. პრეზიდენტმა თავდაპირველ ვერსიას ვეტო დაადო, რადგან მიიჩნია, რომ ის კონსტიტუციასთან წინააღმდეგობაში მოდიოდა. თუმცა, ხელისუფლება ახლა ცდილობს ისეთი სამართლებრივი ფორმულის მოძებნას, რომელიც ნატო-ს სამხედრო ინფრასტრუქტურის მოქნილ გამოყენებას დაუშვებს და ამავე დროს კონსტიტუციურ ჩარჩოებსაც მოერგება.

ამ პროცესს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი რეგიონული კონტექსტი აქვს. ბალტიის ქვეყნები, პოლონეთი და ჩრდილოეთ ევროპის ნაწილი სულ უფრო ღიად საუბრობენ რუსეთის შეკავების დამატებითი მექანიზმების აუცილებლობაზე. პოლონეთის პრეზიდენტმა ანჯეი დუდამ ჯერ კიდევ 2024 წელს განაცხადა, რომ პოლონეთი ამერიკული ბირთვული იარაღის საკუთარ ტერიტორიაზე განთავსებისთვის მზად იყო. Financial Times-ის ინფორმაციით, ვარშავა მიიჩნევს, რომ ნატო-ს აღმოსავლეთ ფლანგზე ბირთვული ინფრასტრუქტურის არსებობა რუსეთისთვის დამატებითი შემაკავებელი ფაქტორი იქნებოდა. (ft.com)

ექსპერტები აღნიშნავენ, რომ ევროპაში მიმდინარე დისკუსია პირდაპირ უკავშირდება ნატო-ს შიგნით ძალთა ბალანსის ცვლილებას. დონალდ ტრამპის განცხადებებმა ევროპული უსაფრთხოების მიმართ ამერიკის შესაძლო ნაკლები ჩართულობის შესახებ ევროკავშირის ქვეყნებში გააჩინა შიში, რომ ევროპამ საკუთარი თავდაცვის მექანიზმები დამოუკიდებლად უნდა გააძლიეროს. სწორედ ამიტომ, საფრანგეთის ბირთვული არსენალი ევროპული უსაფრთხოების ერთ-ერთ მთავარ თემად იქცა.

ანალიტიკოსები, სამხედრო ექსპერტები და უსაფრთხოების სპეციალისტები აღნიშნავენ, რომ ლიეტუვის მსგავსი ქვეყნების ინიციატივა მხოლოდ სამხედრო საკითხი არ არის. მათი შეფასებით, საუბარია პოლიტიკური სიგნალის გაგზავნაზე, რომ ბალტიის რეგიონი მზადაა უსაფრთხოების უფრო აგრესიული მოდელისთვის. ამასთან, ისინი აფრთხილებენ, რომ ბირთვული დისკუსიის გააქტიურება მოსკოვის საპასუხო სამხედრო აქტივობასაც გაზრდის და რეგიონში დაძაბულობის ახალი ეტაპი შეიძლება დაიწყოს.

ეკონომიკური ასპექტიც არანაკლებ მნიშვნელოვანია. ბირთვული შეკავების ინფრასტრუქტურა უზარმაზარ ფინანსურ ინვესტიციებს მოითხოვს — სამხედრო ბაზები, საჰაერო თავდაცვის სისტემები, უსაფრთხოების ობიექტები და ლოგისტიკური ინფრასტრუქტურა. თუმცა, ნატო-ს აღმოსავლეთ ფლანგის ქვეყნებისთვის უსაფრთხოების ხარჯები უკვე პრიორიტეტად იქცა. ლიეტუვა, ლატვია, ესტონეთი და პოლონეთი თავდაცვის ბიუჯეტებს რეკორდული ტემპით ზრდიან და სამხედრო ინდუსტრიის განვითარებას ეკონომიკური სტიმულის ნაწილადაც განიხილავენ.

ამავე დროს, ბირთვული იარაღის განთავსების იდეა საზოგადოების ნაწილში წინააღმდეგობასაც იწვევს. კრიტიკოსები შიშობენ, რომ ასეთი ნაბიჯი ბალტიის რეგიონს რუსეთისთვის უფრო პრიორიტეტულ სამიზნედ აქცევს. გარდა ამისა, საკონსტიტუციო ცვლილებების მიღება ლიეტუვაში რთული პროცედურაა და პარლამენტში ფართო პოლიტიკური შეთანხმებას მოითხოვს.

საბოლოოდ, ლიეტუვაში მიმდინარე დისკუსია აჩვენებს, რომ ევროპაში უსაფრთხოების პოლიტიკა სწრაფად იცვლება. თუ წარსულში ბირთვული შეკავება მხოლოდ ამერიკისა და ნატო-ს რამდენიმე სახელმწიფოს საკითხი იყო, ახლა ის უკვე ევროპის აღმოსავლეთ ფლანგის ყოველდღიური პოლიტიკური დღის წესრიგის ნაწილად იქცა. უკრაინაში ომმა ევროპის უსაფრთხოების სტრატეგია მთლიანად შეცვალა და სწორედ ამ ცვლილების ერთ-ერთი ყველაზე მკაფიო მაგალითი დღეს ლიეტუვაში მიმდინარე ბირთვული დებატებია.

წყაროები: