ევროპა შესაძლოა მომდევნო ზამთარს ყველაზე დაუცველი ენერგეტიკული მდგომარეობით შეხვდეს 2022 წლის კრიზისის შემდეგ. ნორვეგიული ენერგოგიგანტი Equinor უკვე ღიად აფრთხილებს, რომ თუ ახლო აღმოსავლეთში ვითარება გაუარესდა და ჰორმუზის სრუტეში LNG-ის მიწოდება კიდევ უფრო შეიზღუდა, ევროპაში გაზის მარაგები „კრიტიკულ დონემდე“ შეიძლება შემცირდეს. Reuters-ის ინფორმაციით, Equinor-ის შეფასებით, თუ ჰორმუზის სრუტე ერთიდან სამ თვემდე პერიოდით ჩაიკეტა, ევროპის საცავებში არსებული მოცულობები შესაძლოა უსაფრთხო ზღვარს ქვემოთ დაეცეს. ამ დროისთვის ევროკავშირის საცავები მხოლოდ დაახლოებით 35%-ითაა შევსებული, მაშინ როცა სეზონური ნორმა დაახლოებით 50%-ია.
საფრთხე რამდენიმე ფაქტორის ერთდროულმა დამთხვევამ შექმნა. პირველი არის რუსული გაზის შემცირება. ევროპა ცდილობს 2027 წლისთვის რუსულ ენერგორესურსებზე დამოკიდებულება პრაქტიკულად გაანულოს, თუმცა ამ პროცესმა კონტინენტი LNG-ზე უფრო დამოკიდებული გახადა. მეორე ფაქტორია ახლო აღმოსავლეთის კრიზისი. ჰორმუზის სრუტე მსოფლიოში LNG-ისა და ნავთობის ერთ-ერთი მთავარი სატრანზიტო არხია და გლობალური LNG-ის დაახლოებით მეხუთედი სწორედ ამ მარშრუტით გადაადგილდება. მესამე პრობლემაა ბაზრის სტრუქტურა: დღეს ზაფხულის გაზი ევროპაში ხშირად უფრო ძვირია, ვიდრე ზამთრის კონტრაქტები, რაც კომპანიებს საცავების შევსების ეკონომიკურ სტიმულს უკარგავს.
ევროპისთვის ეს მხოლოდ ენერგეტიკული საკითხი აღარ არის. საქმე ეხება მთელ ეკონომიკურ მოდელს. 2022 წლის ენერგოკრიზისმა უკვე აჩვენა, რამდენად სწრაფად შეუძლია გაზის ფასს ინფლაციის, წარმოების ხარჯების და სამრეწველო კონკურენტუნარიანობის დარტყმა. ქიმიური მრეწველობა, მეტალურგია, სასუქების წარმოება და მძიმე ინდუსტრია განსაკუთრებით მგრძნობიარეა ენერგიის ფასის მიმართ. სწორედ ამიტომ, ანალიტიკოსები ამბობენ, რომ გაზის მარაგების შემცირება ავტომატურად ნიშნავს ეკონომიკური რისკების ზრდასაც.
Equinor-ის შეფასებები ამ კონტექსტში განსაკუთრებულ ყურადღებას იპყრობს, რადგან ნორვეგიული კომპანია დღეს ევროპის ერთ-ერთი მთავარი გაზის მიმწოდებელია. თავად Equinor-ის მონაცემებით, ნორვეგია ევროპული გაზის ბაზრის დაახლოებით 20%-ზე მეტს ამარაგებს, ხოლო 2022 წლის შემდეგ Gazprom-ის გავლენის შემცირების ფონზე, კონტინენტის ყველაზე მნიშვნელოვანი არარუსული მომწოდებელი გახდა.
ფინანსური სურათიც საკმაოდ მძიმეა. ACER-ის შეფასებით, თუ LNG-ის მიწოდების პრობლემები გაგრძელდა, ევროკავშირს გაზის საცავების 80%-მდე შევსებაც კი ძალიან ძვირი დაუჯდება. ევროკავშირის ოფიციალური მიზანი 90%-იანი შევსებაა, თუმცა უკვე იზრდება ეჭვი, რომ კონტინენტი ამ ნიშნულს ვერ მიაღწევს. Reuters-ის ცნობით, ევროკავშირის ენერგორეგულატორი უკვე პირდაპირ ამბობს, რომ მიმდინარე ტემპით ევროპა ზამთრამდე 90%-იან მიზანს ვერ შეასრულებს.
კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი საკითხია LNG-ზე გლობალური კონკურენცია. ევროპა ახლა აზიას ეჯიბრება თავისუფალი LNG ტვირთებისთვის. Equinor-ის ადრინდელი შეფასებით, ევროკავშირს საცავების შესავსებად შესაძლოა დამატებით 350 LNG ტვირთი დასჭირდეს. ეს ნიშნავს, რომ ევროპას მოუწევს უფრო მაღალი ფასის გადახდა, რათა ამერიკული, კატარული და სხვა LNG საკუთარ ბაზარზე გადაიტანოს.
ბაზრის რეაქციაც უკვე თვალსაჩინოა. TTF, რომელიც ევროპის მთავარი გაზის ინდექსია, ბოლო კვირებში მნიშვნელოვნად გაიზარდა და მაისში €44-€50/MWh დიაპაზონში მერყეობდა. ექსპერტები ფიქრობენ, რომ თუ ახლო აღმოსავლეთის კრიზისი გაგრძელდა, ფასები შესაძლოა ისევ 2022 წლის ტიპის პიკურ ნიშნულებს მიუახლოვდეს.
სპეციალისტები განსაკუთრებით უსვამენ ხაზს იმას, რომ ევროპის ენერგეტიკული მოდელი სტრუქტურულად შეიცვალა. წარსულში კონტინენტი დიდწილად გრძელვადიან მილსადენურ კონტრაქტებზე იყო დამოკიდებული, ახლა კი LNG-ის გლობალურ სპოტ ბაზარზეა მიბმული. ეს ევროპას უფრო მოქნილს ხდის, მაგრამ პარალელურად უფრო დაუცველსაც, რადგან ნებისმიერი გეოპოლიტიკური კრიზისი პირდაპირ აისახება ფასზე და მიწოდებაზე.
გეოპოლიტიკური რისკიც იზრდება. თუ ევროპა ვერ მოახერხებს საცავების შევსებას, ზამთარში მას შესაძლოა ისევ მოუწიოს ინდუსტრიული მოხმარების შეზღუდვა, სუბსიდიების ზრდა და საგანგებო ენერგეტიკული ზომების მიღება. ეს კი დამატებით წნეხს შექმნის ევროკავშირის ბიუჯეტებზე, სახელმწიფო ვალზე და ეკონომიკურ ზრდაზე. ანალიტიკოსები აღნიშნავენ, რომ 2026 წლის ენერგეტიკული სეზონი შეიძლება გახდეს ყველაზე მნიშვნელოვანი ტესტი იმისთვის, რამდენად მოახერხა ევროპამ რუსული გაზის ეპოქის შემდეგ ახალი ენერგეტიკული სისტემის რეალურად სტაბილიზაცია.
ბიზნეს შეფასებით, Equinor-ის გაფრთხილება მხოლოდ ბაზრის მოკლევადიანი პანიკა არ არის. ეს არის სიგნალი, რომ ევროპის ენერგეტიკული უსაფრთხოება კვლავ ძალიან მყიფეა და LNG-ზე დამოკიდებულება, გეოპოლიტიკური კრიზისები და დაბალი მარაგები ერთად ქმნის რისკს, რომელიც შესაძლოა მომავალ ზამთარში ისევ მილიარდობით ევროს ეკონომიკურ ზიანად გადაიქცეს.
წყაროები:
https://bm.ge/news/evropashi-gazis-maragebi-shesadzloa-kritikul-donemde-shemtsirdes-equinor
https://www.reuters.com/business/energy/eu-not-track-fill-gas-storage-90-before-winter-2026-04-23/
https://www.energypolicy.columbia.edu/european-gas-storage-the-worlds-winter-buffer-is-dwindling/
https://www.equinor.com/energy/natural-gas
