geo eng rus
სამშაბათი, 21 თებერვალი, 2017. 10:17
"მონოპოლისტი საბანკო ჯგუფის პოლიტიკა იქითკენ არის მიმართული, რომ ყველა ტრანზაქციამ „თბილისის საფონდო ბირჟაზე“ გადაინაცვლოს"
2017-02-16 11:00:44
+
-

ცოტა ხნის წინ, საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა და „თბილისის საფონდო ბირჟამ", ფასიანი ქაღალდებით ვაჭრობის და ანგარიშსწორების სისტემის რეფორმირება დააანონსეს, რაც გულისხმობს, ეროვნული ბანკის ფასიანი ქაღალდების სისტემის განახლებას და მასში საფონდო ბირჟის შვილობილი კომპანიის - საქართველოს ფასიანი ქაღალდების ცენტრალური დეპოზიტარის ჩართვას. აქ დასაწყისშივე მნიშვნელოვანია აღვნიშნოთ, რომ ახალდაფუძნებულ და უფუნქციო „თბილისის საფონდო ბირჟასთან" ერთად ხდება ეს, რომელიც „საქართველოს საფონდო ბირჟის" შვილობილია. ეს შემთხვევითი არ არის და კონკრეტული მიზანი გააჩნია, რის შესახებაც საზოგადოება ნაკლებად ინფორმირებულია. ხოლო ჩემს მიერ ქვემოთ მოყვანილი ფაქტებით და ანალიზით, შევეცდები ავხსნა, რასთან გვაქვს რეალურად საქმე.

 

 

საფონდო ბირჟა

 


სანამ კონკრეტულ დეტალებზე ვიმსჯელებთ, მანამდე მნიშვნელოვანია გაუთვითცნობიერებლ მკითხველს შევახსენოთ, თუ რა არის საფონდო ბირჟა და რატომ არის მისი განვითარება მნიშვნელოვანი. დღეს, ისევე როგორც ჩვენი ქვეყნის ეკონომიკური განვითარების ყველა ეტაპზე, ბიზნესის ნომერ პირველ პრობლემად კაპიტალის (ფინანსების) მოძიება სახელდება, შესაბამისად მარტივი ჭეშმარიტებაა, რომ ნებისმიერი წყარო, რაც ბიზნესს შესაძლებლობას აძლევს განვითარებისთვის ფინანსური რესურსები მოიძიოს არის მნიშვნელოვანი. ასევე მარტივია იმის გაგება, რომ რაც უფრო დივერსიფიცირებულია ფინანსური ბაზარი, მით უფრო დიდია კონკურენცია და უფრო მეტია შანსი ბიზნესისთვის სასურველი თანხები მოიძიოს სხვადასხვა არხებით და უფრო იაფად.

 

 

რა ხდება ამ კუთხით საქართველოში? ყველას კარგად მოგვეხსენება, რომ სოლიდური თანხების მოსაძიებლად, ერთადერთი გზა მიდის ბანკებთან, თუ არ ჩავთვლით საზღვარგარეთიდან მოზიდულ სახსრებს, რისი შესაძლებლობაც თითზე ჩამოსათვლელ ბიზნესებს აქვთ. სწორედ ბანკების ალტერნატივას წარმოადგენს ორგანიზებული საფონდო ბაზარი (საფონდო ბირჟა), სადაც ბიზნესს ფასიანი ქაღალდების განთავსებით შეუძლია სასურველი კაპიტალი მოიძიოს. ეს ნიშნავს იმას, რომ ბანკები და საფონდო ბირჟა ერთმანეთის კონკურენტები არიან, სწორედ „აქ მარხია ძაღლის თავი"... უკვე განვითარებულ და წელში გამართულ ბანკებს არ აწყობთ ისეთი საფინანსო სექტორის განვითარება, რომელიც მათ კონკურენციას გაუწევს, არ ჯობია, მთელმა ქვეყანამ ბანკიდან აიღოს სესხი და პროცენტები მას უხადოს, ვიდრე სხვას? კაპიტალის მოზიდვის და განთავსების ამ არხის განვითარება მათ ხომ იმ რესურსს წაართმევს, რაც დღეს გარანტირებული აქვთ, ერთის მხრივ უალტერნატივო დეპოზიტებისა და მეორეს მხრივ, კრედიტების სახით.

 


სწორედ იმიტომ, რომ საფონდო ბირჟა არ განვითარებულიყო, მონოპოლისტმა საბანკო ჯგუფმა, საიდანაც „ლომის წილი" „საქართველოს ბანკზე" მოდის (რომლის ლობირებითაც 2007-2008 წლებში განხორციელდა ფასიანი ქაღალდების ბაზრის კანონმდებლობის დამანგრეველი ცვლილებები, რისი ერთ-ერთი შედეგიც იყო ფასიანი ქაღალდების ბაზრის დამოუკიდებელი რეგულატორის გაუქმება და ამ სფეროს მოქცევა ეროვნული ბაკის რეგულირების ქვეშ), ხელში ჩაიგდო კონკურენტი დარგის - საფონდო ბაზრის - პრაქტიკულად მთელი ინფრასტრუქტურა და ეროვნული ბანკის ხელშეწყობით ამ სფეროდან არასაბანკო აქციონერების აქტიური განდევნის პოლიტიკას ახორციელებს დღემდე. ერთ-ერთი გზა ამის მისაღწევად „საქართველოს საფონდო ბირჟის" დომინანტი საბანკო აქციონერების გადაწყვეტილებით, კონკურენტის - „თბილისის საფონდო ბირჟის" - დაფუძნება არის, რაზეც ქვემოთ გვექნება მსჯელობა. მანამდე კი იხილეთ ცხრილი N1, სადაც ნათლად ჩანს საქართველოს ბანკის ბაზრის წილები:

 

 

 

ცენტრალური დეპოზიტარი

 


მსჯელობა ცენტრალური დეპოზიტარით გავაგრძელოთ, რაზეც სებ-ის განცხადებაში ყურადღება არის გამახვილებული. უნდა აღინიშნოს, რომ საქართველოს ფასიანი ქაღალდების ცენტრალური დეპოზიტარი წარმოადგენს ერთადერთ კანონიერ ორგანიზაციას, რომლის ფუნქციაც არის ფასიან ქაღალდებზე დადებული გარიგებების კლირინგისა და ანგარიშსწორების უზრუნველყოფა. ის, როგორც ფასიანი ქაღალდების ბაზრის ინფრასტრუქტურის სხვა ინსტიტუტები - საფონდო ბირჟა, რეგისტრატორები და საბროკერო კომპანიები, წარმოადგენს ფასიანი ქაღალდების ბაზრის რეგულირებად მონაწილეს. პარადოქსი კი იმაში მდგომარეობს, რომ მარეგულირებელი - ეროვნული ბანკი კონკურენციას უწევს თავისივე რეგულირებად მონაწილეს სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდების სფეროში და როგორც ჩანს, „საქართველოს საფონდო ბირჟის" ამჟამინდელ მმართველებთან შეთანხმებით, აპირებს გაფართოვებას კორპორატიული ფასიანი ქაღალდების მიმართულებითაც. ანუ, მარეგულირებელი საბოლოოდ წაართმევს დარჩენილ ბიზნესს თავის რეგულირებად მონაწილეს, რაც უპრეცედენტო შემთხვევაა (თუ არ ჩავთვლით საბჭოთა ეპოქის მონოპოლისტურ „გოსბანკის" სტრუქტურას, რომელიც, ეტყობა, დღევანდელ სებ-ში ბევრისთვის ეტალონს წარმოადგენს).

 


დღეს სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდების სისტემა, კორპორატიული ფასიანი ქაღალდების სისტემისაგან განცალკევებულად ფუნქციონირებს. სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდები ივაჭრება ბლუმბერგის სისტემის მეშვეობით. სებ-ი ასრულებს კლირინგს, ანგარიშსწორებას და ჩანაწერების განხორციელების ფუნქციებს როგორც პირველადი, ისე მეორადი ბაზრისთვის. ეროვნული ბანკის დღეს მოქმედი წესების შესაბამისად სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდების აუქციონში პირდაპირ მონაწილეობის შესაძლებლობა მხოლოდ კომერციულ ბანკებს აქვთ და მხოლოდ მათ შეუძლიათ მეორადი ვაჭრობა. საბროკერო კომპანიამ კი იმისათვის, რომ აუქციონში მონაწილეობის მიღება შეძლოს, თავის კონკურენტს - კომერციულ ბანკის შუამავლობას უნდა მიმართოს. მაგალითისათვის, ჩვენს მეზობელ სომხეთში და აზერბაიჯანში ყველა ლიცენზირებული საინვესტიციო ფირმას შეუძლია მონაწილეობა მიიღოს სახაზინო ფასიანი ქაღალდების მეორად ბაზარზე, ამასთან, სომხეთში NASDAQ OMX-ის ფასიანი ქაღალდების ცენტრალური დეპოზიტარი ასევე არის სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდების დეპოზიტარიც.

 

 

ხოლო ეროვნული ბანკი და „თბილისის საფონდო ბირჟა", ჩვენს მიერ დასაწყისში აღნიშნული განცხადებით "გვეუბნებიან", რომ ახალი სისტემის დანერგვით, ყველა ტიპის ფასიანი ქაღალდით ანგარიშსწორება (მათ შორის კერძო კომპანიების მიერ გამოშვებული აქციებით და ობლიგაციებით) იქნება ავტომატიზებული ეროვნულ ბანკში გახსნილ ანგარიშებზე. რაც იმას ნიშნავს, რომ სებ-ი თავისი საანგარიშსწორებო სისტემის (RTGS) მეშვეობით შეითავსებს როგორც სახელმწიფო, ისე კორპორატიული ფასიანი ქაღალდებით ანგარიშსწორების ფუნქციას. ამით საბანკო სექტორი (რეგულატორთან ერთად) მთლიანად ხელში იგდებს კონკურენტი დარგის - ფასიანი ქაღალდების ბაზრის - ინფრასტრუქტურას, რაც ეწინააღმდეგება კაპიტალის ბაზრის განვითარებისთვის ფუნდამენტალურად მნიშვნელოვან პრინციპებს. შედეგად, ცენტრალური დეპოზიტარის პრაქტიკულად მთელ ბიზნესს ეროვნული ბანკი (კლირინგი და ანგარიშსწორება) და „საქართველოს ბანკი" (კასტოდიანური მომსახურება) გადაინაწილებენ.

 

 

„დელუშენი"

 


სს „საქართველოს საფონდო ბირჟის" ახალი მმართველობა არასაბანკო აქციონერების წილების შემცირების და მათი ამ ბიზნესიდან განდევნის მიზნით თავიდანვე შეეცადა ე.წ. „დელუშენის" განხორციელებას. სს „საქართველოს საფონდო ბირჟის" აქციონერთა ინფორმაციით მათ კაპიტალის გაზრდის სრულიად პარადოქსული მოტივი დაუსახელეს, კერძოდ, სხვა ორგანიზაციისათვის პროგრამული უზრუნველყოფის შეძენა. წინადადების აბსურდულობისა და ხმების საკმარისი რაოდენობის არქონის გამო სს „საქართველოს საფონდო ბირჟაზე" მათ „დელუშენი" ვერ განახორციელეს.

 

ამის შემდეგ, მათ ასევე, რბილად რომ ვთქვათ, პარადოქსული ნაბიჯი გადადგეს და დააფუძნეს სს „საქართველოს საფონდო ბირჟის" კონკურენტი სს „თბილისის საფონდო ბირჟა", რომელსაც გადასცეს „საქართველოს საფონდო ბირჟის" ქონება, მათ შორის საფონდო ბირჟის სავაჭრო სისტემა, რის საფუძველზეც ეროვნულმა ბანკმა სს „თბილისის საფონდო ბირჟას" მისცა საფონდო ბირჟის ლიცენზია, მიუხედავად იმისა, რომ იცოდა, რომ სს „საქართველოს საფონდო ბირჟის" ქონება აქციონერების მოთხოვნით, სასამართლოს მიერ დაყადაღებული იყო. ჩემი ინფორმაციით, დომინანტი აქციონერის და ეროვნული ბანკის ეს ქმედებები გასაჩივრებულია სასამართლოში.

 

თავიდან, სს „საქართველოს საფონდო ბირჟის" ახალი მმართველობა აცხადებდა, რომ აქციონერებისათვის არაფერი იცვლებოდა, ვინაიდან, სს „საქართველოს საფონდო ბირჟა" ფლობდა სს „თბილისის საფონდო ბირჟის" 100%-ს. ერთი თვის წინ, როგორც მოსალოდნელი იყო, სს „საქართველოს საფონდო ბირჟის" ახალმა მმართველობამ გაზარდა სს „თბილისის საფონდო ბირჟის" კაპიტალი და, როგორც დაგეგმილი იყო, სს „საქართველოს საფონდო ბირჟა" აღარ ფლობს სს „თბილისის საფონდო ბირჟის" 100%-ს და სავარაუდოდ, მისი წილი 35%-მდე შემცირდა. შემდგომში კი მოხდება ბიზნესის გადაქაჩვა სს „თბილისის საფონდო ბირჟაზე" და სს „საქართველოს საფონდო ბირჟის" არასაბანკო აქციონერები საბოლოოდ განდევნილი იქნებიან ამ ბიზნესიდან.

 


როგორც ჩანს, მონოპოლისტი საბანკო ჯგუფის პოლიტიკა, ეროვნულ ბანკთან ერთად, იქითკენ არის მიმართული რომ ყველა ტრანზაქციებმა სწორედ „თბილისის საფონდო ბირჟაზე" გადაინაცვლოს. ბუნებრივია ჩნდება კითხვები, რატომ? რას ვერ აკმაყოფილებს „საქართველოს საფონდო ბირჟა", რა პრაქტიკული საჭიროებიდან გამომდინარე იყო ახალი საფონდო ბირჟისთვის ლიცენზიის მიცემა ყველაზე მნიშვნელოვანი აქტივით - სავაჭრო სისტემით? ამ კითხვებზე პასუხები ერთმნიშვნელოვანია: ხდება კონკურენტი დარგის - საფონდო ბაზრის - ხელში ჩაგდება და სრული მონოპოლიზაცია, ამას კი სამწუხაროდ ყოველთვის ხელს უწყობდა ეროვნული ბანკი (რომლის პრეზიდენტი ამ თანამდებობაზე დანიშვნამდე მუშაობდა სწორედ „საქართველოს ბანკის" შვილობილ „გალთ ენდ თაგგარტ"-ში, ხოლო ვიცე-პრეზიდენტი კი, საერთოდ, „საქართველოს ბანკის" ყოფილი გენერალური დირექტორია!) და დღესაც იგივე გრძელდება.

 

 

 

შოთა გულბანი
„ახალგაზრდა ფინანსისტთა და ბიზნესმენთა ასოციაცია - აფბა"-ს პრეზიდენტი